તાજેતરની પોસ્ટસ

ડિસેમ્બર 31, 2020

2020 વીત્યા પછીની સૌથી મોટી ચિંતા અને 2021નો સૌથી મહત્વનો સંકલ્પઃ સંબંધોનું પંચામૃત

2020 તો આજે વીતી જશે અને જતાં જતાં સર્વેના મનની પાટી પર ન ભૂંસાય એવા લિસોટા પાડીને જશે. 2021માં ધીમે-ધીમે બધું થાળે પડી જશે અને આપણે 2020ને ભૂલી જઇશું. ન ભૂલાય તો પણ ભૂલવું જ જોઇએ. ભૂતકાળના ભાર સાથે કોણ સુખેથી જીવી શક્યું છે?

જોકે સૌથી મોટી ચિંતાની વાત પણ એજ છે કે આપણે બધું જ ભૂલી જઇશું અને પહેલા જેવા જ બની જઇશું. કહેવાય છે ને કે કંઇક પામવા કંઇક ગુમાવવું પડે. આપણે તો આ વર્ષમાં ઘણું ગુમાવ્યું છે, તો સામે મેળવ્યું શું એની યાદી બનાવવી રહી. 2020માંથી આપણને પાંચ અમૂલ્ય બોધપાઠ મળ્યા છે અને તેને આપણે વિસ્મૃતિના પટારામાં પૂરી દેવાની ભૂલ કરવા જેવી નથી. એ તો સતત સ્મરણમાં રાખવા જ રહ્યા.

આ વર્ષ આપણને સંબંધોનું પંચામૃત સમજાવીને જઈ રહ્યું છે.

Goodbye 2020 Welcome 2021 5 Things to Remember From The Past Year 001

પ્રકૃતિ અને માનવજાતનો સંબંધ

સજ્જડ પુરાવા તો નથી મળ્યા તેમ છતાં વ્યાપક રીતે સ્વીકૃત મત તો એજ છે કે ચીનના વુહાન પ્રાંતમાં સર્વાહારી લોકોએ ન ખાવાં જેવા જીવો ખાઇને આ આફતને પ્રાણી જગતમાંથી માનવ જગતમાં પ્રવેશવાનો મોકો આપ્યો છે.

ઉપરાંત, મહત્તમ ઉત્પાદકતા મેળવવા માટે નાનકડી જગ્યામાં એક સાથે પશુ-પક્ષીઓ અને માછલીઓના ઉછેરની સાથે સાથે ખેતી કરીને ચીને જે 'ઇન્ટિગ્રેટેડ ફાર્મિંગ'ની કૃત્રિમ પદ્ધતિ વિકસાવી છે તેને કારણે આ પ્રકારના વાઇરસોને નવાં રૂપ ધારણ કરવાનો આ પહેલા ક્યારેય ન મળ્યો હોય, તેવો અવસર મળી રહ્યો છે.

ટૂંકસાર એ કે પ્રકૃતિ સાથે કરેલી છેડછાડનું પરિણામ આપણે બધાં ભોગવી રહ્યા છીએ. લોકડાઉન દરમિયાન જ્યારે પ્રકૃતિમાં માનવજાતનો હસ્તક્ષેપ લઘુત્તમ હતો ત્યારે આપણે કેવાં અનુપમ દ્રશ્યો જોયાં એ યાદ છે ને? અને પ્રદૂષણનું સ્તર કેટલું ઘટ્યું છે એ પણ આપણે ક્યાં નથી અનુભવ્યું?

એટલે સૌ પ્રથમ તો એ વાતનું સતત સ્મરણ રાખવાનું છે કે સમગ્ર માનવજાત પણ આ પ્રકૃતિનો જ એક ભાગ છે. પ્રકૃતિ સાથે અડપલાં કરીએ તો તેના સીધાં પરિણામો આખી પૃથ્વીએ ભોગવવા પડે છે અને તેની સૌથી વ્યાપક અસર માનવજાત પર જ પડે છે.

માનવનો માનવ સાથેનો સંબંધ

Goodbye 2020 Welcome 2021 5 Things to Remember From The Past Year 002

આ કપરા દિવસોમાં માણસ જ માણસનો આધાર બની રહ્યો છે. માત્ર પરિવાર, સ્નેહીજનો કે પરિચિતોની વાત નથી. એ બધાં તો આપણા અસ્તિત્વનો અભિન્ન હિસ્સો છે જ! એમના વિના તો આમ પણ સભર જીવન પામવું શક્ય જ નથી.

પણ આ સંજોગોમાં સૌથી વધું મદદ તો અજાણ્યા લોકોએ કરી છે. ડૉકટર, નર્સ, અને હોસ્પિટલો સાથે સંકળાયેલા લોકો, સફાઇકર્મીઓ, એમ્બ્યુલન્સ અને શબવાહિનીના ચાલકો, પોલીસ અને નગરપાલિકાના તમામ કર્મીઓ, સરકારી શિક્ષકો અને સરકારના અન્ય વિભાગના કર્મચારીઓ તેમજ દવા, દૂધ, કરિયાણું, શાકભાજી અને ફળો વેચનારા લોકો - હંમેશા 'ટેકન ફોર ગ્રાન્ટેડ' લેવાતા આ બધાની ઉપસ્થિતિનું મૂલ્ય કેટલું છે તે વાત આ ગાળામાં સારી રીતે સમજાઈ છે.

બીજું, આ મહામારીને અમીર-ગરીબ, જ્ઞાતિ-જાતિ-ધર્મ કે વિચારધારાઓનો કોઈ જ ભેદ નડ્યો નથી. બધાં પર તેની સરખી અસર પડી છે. એટલે આપણે જેને જળોની જેમ વળગી રહીએ છીએ એ ભેદભાવો કેટલા નિરર્થક છે તેનું આનાથી મોટું ઉદાહરણ તો કયું હોઈ શકે?

ટૂંકમાં, તમામ માનવીઓ એક સમાન છે અને માણસને માણસ વિના ચાલવાનું નથી, એ આ સમયનો બીજો બોધપાઠ છે.

સ્વાસ્થ્યનો સુખાકારી સાથેનો સંબંધ

આમ તો 'પહેલું સુખ તે જાતે નર્યા' અને 'Health is wealth' જેવા સુવાક્યો આપણે જાણીએ જ છીએ પરંતુ વાસ્તવમાં આપણે સ્વાસ્થ્ય અંગે મોટાભાગે સભાન નથી હોતા. એમાં પણ, જેમની પરંપરામાં જ યોગાસનો વણી લેવામાં આવ્યાં છે તેવા આપણે, એટલે કે ભારતીયો, તો સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યેની બેદકારીમાં અગ્રેસર હોઇએ છીએ. જ્યારે આખી દુનિયા ધીમે ધીમે યોગાસનો શીખવા માંડી છે ત્યારે આપણા દૈનિક જીવનમાંથી તે અદ્રશ્ય થતાં ગયાં છે. શારીરિક શ્રમ તો સમગ્ર માનવજાતનો ઘટ્યો જ છે પરંતુ એ સિવાય પણ ઘણી બેદકારીઓ દાખવવામાં આપણે અગ્રેસર છીએ.

જેમ કે, પ્લાસ્ટિકની પ્યાલીઓમાં ઉકળતી ચા પીરસવાની મનાઇ ફરમાવવામાં આવી, તો આપણે જાડા કાગળના એવા કપ બનાવી કાઢ્યા કે જેની અંદર પ્લાસ્ટિકનું એકદમ પાતળું આવરણ હોય જે વધારે સરળતાથી ઉકળતી ચા સાથે આપણા પેટમાં જાય છે. ખેતરોમાં વપરાતા જંતુનાશકો અને ખાદ્યપદાર્થોની ભેળસેળમાં તો આપણી સ્પર્ધા (ચીન સિવાય!) કોણ કરી શકે?

જોકે આ મહામારીમાં આપણે એ પણ જોઇ લીધું કે નબળું સ્વાસ્થ્ય કેટલું નુકસાનકારક બની શકે છે. ગમે એટલા રૂપિયા ખર્ચતા પણ સ્વાસ્થ્ય કે સુખ મળતા નથી, એ આપણે બધાએ અનુભવી લીધું છે.

માટે ત્રીજી યાદ રાખવા જેવી વાત એ કે સ્વાસ્થ્ય અને સુખાકારીનો એકદમ સીધો સંબંધ છે.

ડિસેમ્બર 07, 2020

મરણ નોંધનો મલાજો ન જાળવતાં (અ)માનવ (સ્વ)સહાય મંડળો

વર્તમાનપત્રોમાં અવસાન નોંધ, બેસણાની જાહેરાત કે શ્રદ્ધાંજલિ આપતા પહેલા તેના દુરુપયોગનો આ કિસ્સો અવશ્ય વાંચી લેજો.

Obituary Homage Advert Misuse

એક અંગત મિત્રના પપ્પા કોરોનાનો ભોગ બનીને સ્વર્ગવાસી થયા. એના મમ્મી હજું (આ લખતી વખતે, 7/12/2020ના રોજ) હોસ્પિટલમાં જ ઝઝૂમી રહ્યાં છે અને એ પોતે પણ સેવા કરવા જતા કોરોનાનો ભોગ બની છે. એટલે પિતાના અવસાનની નોંધ એક જાણીતા ગુજરાતી દૈનિકમાં એક સપ્તાહ પછી આપી શકી. તેના સહોદરો વિદેશમાં હોવાથી અહીં હાજર એક માત્ર સંતાન તરીકે બધી જ જવાબદારી ઉપાડી લઇને દોડાદોડ પણ તેણે કરી અને આ અવસાન નોંધમાં તેનો નંબર પણ છપાવ્યો.

નવેમ્બર 18, 2020

યુકેથી ભારત પાછા કેમ આવ્યાં? : 7 વર્ષ વિદેશ રહીને સ્વદેશ પાછા ફરેલા યાયાવરના મનની વાત

આજે (18/11/2020)ના રોજ યુકેથી ભારત પાછા આવ્યાને 8 વર્ષ પૂરા થઈ ગયા. સાતેક વર્ષ ત્યાં રહ્યો, ઘણું શીખ્યો, દુનિયા જોઈ અને પુત્રીરત્ન પામીને પાછો ફર્યો, એ ઘટના આજે પણ એટલી જ તાજી છે, જાણે કે કાલે જ પાછો ફર્યો હોઉં.

UK Return, NRI, Migration, India, Social System, Chirag Thakkar 'Jay'
ઉપરની તસવીરમાં હીથ્રો એરપોર્ટ પર રિસાયેલી આર્ના સાથે (17/11/2012) અને નીચેની તસવીરમાં પુત્રીની શાળાએ યોજેલી નવરાત્રિની ઓનલાઇન ઉજવણી સમયે (23/10/2020)

પાછો આવ્યો ત્યારથી આજ સુધી અઢળક મિત્રો, પરિચિતો અને સ્નેહીજનોએ પાછા આવવાનું કારણ મને અલગ અલગ રીતે પૂછે રાખ્યું છે. બધાના મનમાં એવી જ છાપ છે કે વિદેશનું જીવન છોડીને કોઈ આવે નહીં (અથવા તો આવી શકે નહીં.) બધાને સમય અનુસાર લાંબા-ટૂંકા જવાબ તો આપ્યા જ છે. આજે એકવાર વિગતવાર એ કારણો ભૂમિતિના 'રાઇડર'ની જેમ 'ના-ના-ના-માટે હા' કરીને ગણાવી દઉં જેથી મારે કાયમની શાંતિ.

વિદેશથી પાછા નહીં ફરવાના ભારતીય યુવાનોના મુખ્ય આટલા કારણો હોય છેઃ

કાયદેસર ગયા હોય અને વિઝા પૂરા થઈ જવાના હોય જે રિન્યૂ થઈ શકે એમ ન હોય કે ગેરકાયદેસર રહેવાની ગણતરી ન હોય

મારી પાસે રેસિડેન્ટ પરમિટ હતી અને બીજા 2 વર્ષ રોકાયો હોત, તો બ્રિટિશ પાસપોર્ટ મળે તેમ હતો, એટલે એ કારણ નહોતું.

પાછા ફર્યા પછી ઘર-પરિવાર-સમાજનો ચંચૂપાત સહન કરવાની તૈયારી કે તેવડ ન હોય

50%થી વધારે કિસ્સામાં ભારત પાછા નહીં ફરવા માટે આ કારણ જ મુખ્ય હોય છે. ભારતમાં યુવાધનને સુખેથી જીવવા દેવામાં જ નથી આવતું. તેમને દરેક વાત પર હુકમ, પરંપરા, સલાહ કે શિખામણ આપવામાં આવે છે, માત્ર સ્વાતંત્ર્ય જ નથી અપાતું.

જોકે એ બાબતે મેં પૂરતી તૈયારી રાખી હતી. એક ઘાને બે કટકા કરતા મને કેવા સરસ આવડે છે, એ મને ઓળખતા તમામ સ્નેહીજનો-મિત્રો જાણે જ છે. મારો તો સીધો જ હિસાબ કે હું મારા સ્થાને યોગ્ય છું, તો સામે ભીષ્મ પિતામહ લડવા ઉભા હોય, તો પણ લડી લેવાનું.

સન્માન આપવું અને ગુલામી કરવી એ બે અલગ વસ્તુ છે, એમ હું દ્રઢ રીતે માનું છું અને મનાવું પણ છું. પછી જેને ખોટું લાગવું હોય, તેને લાગે. એના કારણે ઘણાના મુવાડા બળી ગયા છે પણ હું મારા અંતરાત્માને વફાદાર છું માટે ખુશ રહી શકું છું. સાથે જ પેલી આફ્રિકન કહેવત પણ યાદ રાખી છે, "Beware of the naked man who offers you his shirt!"

ત્યાં જઇને શું કરીશું?

આ અત્યંત મહત્વનો પ્રશ્ન છે. પણ તમારી પાસે કોઇ એક કૌશલ્ય હોય (ગુજરાતીમાં કહીએ તો સ્કીલ!), થોડી-ઘણી આત્મવિશ્વાસની મૂડી હોય અને મહેનત કરવાની દાનત હોય, તો દુનિયાના કોઈ પણ ખૂણે તમે તમારા પરિવાર પૂરતું તો કમાઇ જ શકશો. અને સંતોષથી મોટી મૂડી તો કઇ હોય? એટલે સદ્ભાગ્યે મને આ પ્રશ્ન પણ નડ્યો નથી.

પાઉન્ડ અને ડૉલરનું ચુંબકત્વ


UK Return, NRI, Migration, India, Social System, Chirag Thakkar 'Jay'

આ અત્યંત પ્રબળ કારણ છે પરંતુ લક્ષ્મીદેવી કરતા સરસ્વતીદેવીની દિશામાં ગતિ હંમેશા વધારે રહી છે એટલે ન તો હું લોઢાનો થઈ શક્યો છું કે ન તો એ ચુંબકત્વ મને આકર્ષી શક્યું છે. 

મારા માટે પાછા ફરવાના બે કારણો છો અને બંને અંગત છેઃ

ઑક્ટોબર 24, 2020

શું અનુવાદને કારકિર્દી બનાવી શકાય?

પ્રતિક્રિયાઓનો વરસાદ

પુસ્તકોના ગુજરાતીથી અંગ્રેજી અનુવાદ ન થવાના કારણો વાળા મારા લેખના જવાબમાં પ્રતિક્રિયાઓનો વરસાદ વરસી ગયો. બ્લોગ પર કોમેન્ટ સ્વરૂપે તેમજ અંગત ઇમેલ અને વિવિધ સોશિયલ મીડિયા તેમજ વોટ્સએપ મેસેજ સ્વરૂપે પણ. ઘણાએ તો ફોન કરીને પણ એ અંગે ચર્ચા કરી અને પોતાની હૈયાવરાળ ઠાલવી. એ બદલ આપ સૌનો આભાર. આથી વધારે આનંદની ક્ષણ તો કઈ હોઈ શકે? 

આ પ્રતિક્રિયાઓમાં મુખ્યત્વે બે પ્રકારની પ્રતિક્રિયાઓ રહી. પ્રથમ પ્રકારની પ્રતિક્રિયા આ ક્ષેત્રમાં કામ કરનારાઓ મિત્રોની. તેમણે પોતાની સહમતિ દર્શાવી અને એવા અંગત અનુભવો પણ વહેંચ્યા કે જે જાહેરમાં મૂકી શકાય નહીં.

બીજા પ્રકારની પ્રતિક્રિયા આવી યુવામિત્રો તરફથી. તેમણે અલગ અલગ રીતે એમ પૂછ્યું છે કે "શું અનુવાદને કારકિર્દી બનાવી શકાય?" આજે એ પ્રશ્નનો જવાબ આપવાનો પ્રયત્ન કરીશ.

English To Gujarati Translation, Gujarati To English Translation


અનુવાદની કોણ કરી શકે?

અનુવાદ કોણ કરી શકે? અનુવાદક બનવા માટે શું કરવું જોઈએ? ક્વોલિફિકેશન્સ? કોર્સ? કોઇ ડાઉનસાઇડ? તકો?

આ પ્રશ્નોનો ટૂંકો જવાબઃ કોઈ પણ બે ભાષાઓનું (Source Language & Target Language) પૂરતું જ્ઞાન ધરાવતી વ્યક્તિ અનુવાદ કરી શકે છે. એના માટે અન્ય કોઈ જ વિશેષ લાયકાતની જરૂરિયાત નથી.

આ પ્રશ્નોનો સવિસ્તર જવાબ હવે આપું.

આ ક્ષેત્રમાં ફુલ ટાઇમ - પાર્ટ ટાઇમ નોકરી પણ કરી શકાય છે તેમજ ઘરે બેસીને પણ કામ કરી શકાય છે. ઘણા લોકો ઘરે પાર્ટ ટાઇમમાં આ કામ કરે જ છે. અનુવાદને કારકિર્દી તરીકે અપનાવવા માટે અને તેમાં સફળ થવા માટે નીચે દર્શાવેલી 4 શરતોનું પાલન કરવું આવશ્યક છે. 

શરત નંબર 1

સૌ પ્રથમ શરત તો એ કે જેને શબ્દો અને ભાષામાં રમવું ગમતું હોય, માત્ર તે જ વ્યક્તિ અનુવાદને કારકિર્દી તરીકે અપનાવી શકે છે. હા, ક્યારેક કામ પડ્યું અને બે-ચાર પાનાનો અનુવાદ કરવો હોય, તો એના માટે આ મુદ્દો જરૂરી નથી. પણ જો તમારે સતત એ કામમાં જ રચ્યા-પચ્યા રહેવું હોય, તેમાંજ કારકિર્દી બનાવવી હોય અને તેનાથી જ તમારું ઘર ચલાવવું હોય, તો એમાં તમને વિશેષ રસ હોય એ પ્રથમ શરત.

શરત નંબર 2

તમને બે ભાષાઓનું પૂરતું જ્ઞાન હોવું જોઈએ. જે ભાષામાંથી અનુવાદ કરવાનો છે (Source Language) અને જે ભાષામાં અનુવાદ કરવાનો છે (Target Language) એ બે ભાષાઓનું પૂરતું જ્ઞાન હોવું જોઈએ. જુઓ, એ જ્ઞાન ન હોય, તો કેવા લોચા પડે એનું એક નાનકડું ઉદાહરણ.

જુલાઈ 30, 2020

પુસ્તકોના ગુજરાતીથી અંગ્રેજી અનુવાદ ન થવાના કારણો

પુસ્તકોનો છંદ લાગ્યો ત્યારથી માત્ર શબ્દોના સથવારે જ જીવન વીતાવવું એવો નિર્ધાર હતો પરંતુ એવું કરી શક્યો છું 2013થી. એમાં પણ જીવન નિર્વાહ તો મોટાભાગે અનુવાદ, અને content writingથી જ થાય છે. આજે 100થી વધારે પુસ્તકોના અંગ્રેજીથી ગુજરાતી અનુવાદ (English to Gujrati Translation) અને ગુજરાતીથી અંગ્રેજી અનુવાદ (Gujarati to English Translation) કરવાનો સંતોષ પ્રાપ્ત થયો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય કામમાં તો ઘણી વાર હિન્દીથી અંગ્રેજી અનુવાદ (Hindi to English Translation) અને અંગ્રેજીથી હિન્દી અનુવાદ (English To Hindi Translation) પણ કર્યો છે. હમણા તો તમિલથી ગુજરાતી અનુવાદ (Tamil to English Translation)નું સાહસ પણ કર્યું છે, અંગ્રેજીના રસ્તે થઈને!

કાયમ પૂછાતો પ્રશ્ન

Gujarati to English Translation ગુજરાતીથી અંગ્રેજી અનુવાદ

એટલે અનુવાદના જગતમાં ઘણા ઊંડા ઉતરવાનું થયું છે અને એ ઓળખાણ સાથે જ કેટલાય સર્જક, પ્રકાશક, અનુવાદક અને ભાવકોનો પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ સંપર્ક થતો રહ્યો છે. જો વાતચીત સામાન્યથી થોડીક આગળ વધે તો એક સવાલ હંમેશા મને પૂછાતો રહ્યો છેઃ આપણા ઉત્તમ ગુજરાતી પુસ્તકોનો અંગ્રેજીમાં અનુવાદ શા માટે નથી થતો? મારા અન્ય અનુવાદક મિત્રોને પણ આ પ્રશ્ન ક્યારેકને ક્યારેક અવશ્ય જ પૂછાયો હશે, એમ હું છાતી ઠોકીને કહી શકું છું. દરેક વખતે સમયાનુસાર મેં બધાને લાંબો કે ટૂંકો જવાબ આપવાનો પ્રયત્ન કર્યો જ છે, એમ છતાં આ માધ્યમથી આજે એ પ્રશ્નનો વિસ્તૃત જવાબ આપવો છે.

ભારતદેશનું બહુભાષીય પોત

ભારત વિશ્વનો એક માત્ર એવો દેશ છે જેની ચલણી નોટ પર 15 ભાષા છાપવી પડે છે. વસતીની સરખામણીએ વિશ્વના બીજા સૌથી વિશાળ રાષ્ટ્રને એકસૂત્રે બાંધે એવી સ્વીકૃતિ કોઈ એક ભારતીય ભાષાને મળી નથી. દક્ષિણ ભારતમાં હિન્દી સ્વીકાર્ય નથી અને બાકીના ભારતમાં દ્રવિડ કુળની ભાષાઓને ‘જલેબી જેવી’ કહીને ઉતારી પાડવાનું ચલણ છે.

આવા સંજોગોમાં સર્વસ્વીકૃત ભાષા તરીકે અંગ્રેજીને દક્ષિણ ભારતમાં તો ઘણી વહેલી સ્વીકારાઈ હતી. તેમ કરવાથી તેમની માતૃભાષાઓ અને સંસ્કૃતિનો વિનાશ થયો નથી. આપણે ગુજરાતમાં માતૃભાષા અને સંસ્કૃતિના વિનાશની વાતો કરીને અંગ્રેજીનો સ્વીકાર બહુ મોડો કર્યો છે. (અંગ્રેજી માધ્યમ અને ગુજરાતી માધ્યમના શિક્ષણની વાત કરવા જતા વાત આડા પાટે ફંટાઈ જશે, એટલે એ મુદ્દાને કારણે જે પરિસ્થિતી સર્જોઈ માત્ર તેની જ વાત કરવી છે.)

અંગ્રેજી એટલે કૌશલ્ય નહીં પરંતુ ચલણી નાણું

2006માં હું વિદેશ ગયો ત્યાં સુધી અભ્યાસમાં ગુજરાતી માધ્યમનું જ પ્રભુત્વ હતું અને અંગ્રેજી વિષયના ઉત્તમ શિક્ષકોની ખોટ ત્યારે પણ હતી (અને આજે તો ઘણી વધારે છે). એટલે એ સમયે જે ગણી-ગાંઠી અંગ્રેજી માધ્યમની શાળાઓ હતી, તેમાં દક્ષિણ ભારતના શિક્ષકોનું વર્ચસ્વ રહેતું હતું અને હજું પણ તેમની માંગ તો વધારે જ છે.

વાતનો ટૂંકસાર એટલો કે જે પણ ગુજરાતી વિદ્યાર્થીઓ અંગ્રેજી ભાષામાં કુશળ બને છે, તેમને અન્ય વિદ્યાર્થીઓ કરતા ઘણી વધારે તક મળી રહેતી હતી અને આજે પણ મળી રહે છે. એટલે ઉત્તમ અંગ્રેજી જાણતા લોકો શિક્ષણના વ્યવસાય કરતા ઘણું વધારે રળી આપતી જગ્યાઓએ ગોઠવાતા હોય, એ તો સ્વાભાવિક જ છે. શિક્ષક કે અધ્યાપક તરીકેની કારકિર્દી તેમને ઓછી ફળદાયી લાગતી હોય છે. આમ, ગુજરાતમાં અંગ્રેજીના તજજ્ઞોના અભાવે અંગ્રેજી કૌશલ્ય કરતા ચલણી નાણું વધારે મનાય છે.

ગુજરાતીથી અંગ્રેજી અનુવાદ

હવે જ્યારે ગુજરાતીમાંથી અંગ્રેજીમાં અનુવાદની વાત આવે, ત્યારે એવા માણસોની જ જરૂર પડે કે જેમનું અંગ્રેજી પર પ્રભુત્વ હોય. અને એવું પ્રભુત્વ ધરાવનારા લોકો નવરા તો બેઠા હોય નહીં. એ લોકો કોઈને કોઈ સારી જગ્યાએ ઉચ્ચ પદ પર બેઠા હોય, કે સારી આવક ધરાવતા હોય. એમને તમે ચણા-મમરાના ભાવે અનુવાદનું કામ કરવાનું કહો, તો એ નથી જ કરવાના. અને શું કામ કરે?

પ્રાચીન માન્યતાઓનું ભારણ

હવે જ્યારે હું એમ પ્રશ્ન પૂછું કે 'શું કામ કરે?' ત્યારે ઘણા લોકોના મનમાં એમ જવાબ ઉગશે કે સાહિત્યની સેવા કરવા માટે. અને એવો જવાબ ઉગવા પાછળનું કારણ છે પેલી પ્રાચીન અને પારંપરિક માન્યતાઓ જેમાં વૈદ્ય, ગુરુ અને કલાકાર પોતાની આવડત વેચે, તે યોગ્ય મનાતું નહીં. ત્યારથી આપણે એ ત્રણેય વ્યવસાયોને સામાજિક સેવા ગણી લીધા છે અને તેમાં વળતરની અપેક્ષા રાખનારને કનિષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

એટલે જ જો કોઈ MD ડૉકટર 30થી 32 વર્ષની ઉંમર સુધી તમામ અગવડો વેઠીને ભણે અને પછી કન્સલ્ટેશન માટે ₹ 500 લે, તો બધા કહેતા હોય છે કે બે મિનિટ જોવાના ₹ 500 લઈ લીધા. અત્યારે શાળાની ફી અને શિક્ષકના પગાર પર એટલે જ વિવાદ થઈ રહ્યા છે. બાકી ગુરુકુળમાં વિનામૂલ્યે શિક્ષા આપનારા ગુરુઓ આખા રાજ્યો કે અંગૂઠાઓ ગુરુદક્ષિણા સ્વરૂપે ક્યાં નહોતા લેતા? તમામ ઉત્તમ કલાકારો પણ પ્રાચીન સમયમાં રાજ્યાશ્રય પામતા અને તેમને જીવન નિર્વાહની ચિંતા નહોતી રહેતી, એટલે તેઓ પોતાની કલા વેચતા નહોતા. હવે કલાકારો માટે રાજ્યાશ્રયનો વિકલ્પ નથી, તો એ લોકો પોતાનો જીવનનિર્વાહ ક્યાંથી કરશે?

અનુવાદ એટલે પારાવાર ખંત, પરિશ્રમ અને ધીરજ

એ કલાકારોએ પોતાની કલાની અવેજીમાં રૂપિયા લેવા જ પડશે અને જો અન્ય જગ્યાએ ઓછી મહેનતમાં વધારે વળતર મળતું હોય, તો કોઈ અનુવાદ જેવા પારાવાર ખંત, પરિશ્રમ અને ધીરજ માંગી લેતા કામમાં શા માટે જોડાય? સાહિત્ય માટે પ્રીતિ હોવી આવશ્યક છે પરંતુ જેને પોતાના પરિવારનો નિર્વાહ કરવાનો છે, તે મા સરસ્વતીના ખોળે મસ્તક મૂકીને કેટલો સમય ટકી શકશે? આજના સમયમાં તો તે અઘરું જ છે. હા, અમુક અધ્યાપકો, શિક્ષકો અને રસિક જીવો પોતપોતાની રીતે આ કામ કરે છે, પણ એ લોકો છે કેટલા? ગુજરાતી સાહિત્યમાં અઢળક ઉત્તમ પુસ્તકો છે અને તે તમામને અંગ્રેજી અને અન્ય ભાષામાં લઈ જવા હોય, તો એ માટે તો એ સંખ્યા સાવ જ ઓછી છે.

અંગત અનુભવો

હવે અમુક અંગત અનુભવો વર્ણવું છું. અંગ્રેજી ભાષા આવડતી હોય અને શબ્દસેવી હોય તેમને ઈન્ટરનેટના માધ્યમથી દુનિયાભરમાંથી કામ મળી રહે છે અને તેની આવક ડોલરમાં હોય છે. તેનાથી સારી રીતે જીવનનિર્વાહ થઈ શકે છે. સામા પક્ષે ગુજરાતીથી અંગ્રેજી અનુવાદના કામમાં કેવા અનુભવ થતા હોય છે એ જાણો છો?

ચણા-મમરાનો ભાવ

અહીં ગુજરાતમાં એક વડીલ લેખક શ્રીએ મને તેમની લઘુનવલના ગુજરાતીથી અંગ્રેજી અનુવાદનું કામ સોંપ્યું. તેમની એ લઘુનવલની ઓછામાં ઓછી 15 આવૃત્તિ તો થઈ જ છે. અર્થાત્ લેખક શ્રી પોતે તો તેમાંથી ઘણું રળ્યા છે. પણ અનુવાદ માટે તેમણે જે ભાવ સૂચવ્યો, એ ભાવમાં તો અત્યારે કોઈ હિન્દીથી ગુજરાતી અનુવાદ માટે પણ તૈયાર થાય, તો ઘણું કહેવાય. એટલે મારે એ કામનો પરાણે અસ્વીકાર કરવો પડ્યો. પાછલા 4 વર્ષથી એ પુસ્તકના અંગ્રેજી અનુવાદના પ્રયત્નો થતા રહે છે, પણ હજું કોઈ તૈયાર નથી થયું. ક્યાંથી થાય?

બીજો અનુભવ

અનુવાદક તરીકે ઘણી વાર સાહિત્ય સિવાયના ક્ષેત્રમાં પણ સંકળાવાનું બને છે. એક વાર ગુજરાતના સર્વાધિક લોકપ્રિય યુવા કવિઓમાંના એકના સંદર્ભથી મારી પર ફોન આવ્યો. એ કવિ મારા અત્યંત પ્રિય મિત્ર એટલે તેમના નામનું માન રાખીને હું જે તે વ્યક્તિને મળવા ગયો. એ વ્યક્તિનું કામ બધાને વાસ્તુશાસ્ત્રને લગતી સલાહ આપવાનું હતું, અને તેમની ઓછામાં ઓછી ફી ₹ 51,000 હતી. તેમના પોતાના કામની જેમ જ તેમને અનુવાદનું કામ પણ સર્વોત્તમ જ જોઈતું હતું . પણ તેમને મારો ભાવ વધારે લાગ્યો!

ચોક્કસ અનુવાદનો હઠાગ્રહ

બીજો મુદ્દો છે જે તે લેખકના હઠાગ્રહ. અનુવાદ એટલે અત્તરને એક શીશીમાંથી બીજી શીશીમાં ભરવાની કલા. થોડીક સુગંધ તો ઘટવાની જ. ઉપરાંત, એક જ લખાણનો જો દસ અલગ અલગ અનુવાદકો અનુવાદ કરે, તો દસેય ડ્રાફ્ટ અલગ અલગ જ હોવાના, એ તો કોઈ પણ સમજી શકે એવી વાત છે. પણ એ લખાણ કોઈ એવા માણસનું હોય કે જેમણે ભણીને ઉચ્ચ પદ પ્રાપ્ત કર્યું હોય, તેઓ એ વાત સમજી શકતા નથી.

અમદાવાદના પ્રખ્યાત આંખના ડૉકટરોમાંના એકના આંખને લગતા પુસ્તકના ગુજરાતીથી અંગ્રેજી અનુવાદનું કામ આવી પડ્યું. કર્યું પણ ખરું. પણ એમને એમ કે એમને ડૉકટરની ડીગ્રી મળી ગઈ માટે એ અંગ્રેજીના પણ વિશેષજ્ઞ થઈ ગયા. એક જગ્યાએ ગુજરાતીમાં વાક્ય હતું ‘જીવનના વિવિધ ક્ષેત્રોના લોકો’, જેનું અંગ્રેજી મેં એમ કર્યું ‘People from all walks of life’ જે તેમને સદંતર ખોટું લાગ્યું. એમના મતે ‘People from different fields of life’ જ સાચું કહેવાય. મારાથી સમજાવાય એટલું સમજાવ્યું પણ એમનો ચંચૂપાત એટલો વધી ગયો કે મારે એ કામ છોડવું જ પડ્યું.

આમ તો ઘણા ડૉકટર મારા અંગત મિત્રો છે અને મને પોતાને તમામ ડૉકટરો માટે અહોભાવ જ છે, તેમ છતાં વિવિધ ડૉકટરોના અલગ અલગ કામમાં વારંવાર આમ જ બનતું અનુભવ્યા પછી મેં એ દિશાના દ્વાર તો બંધ જ કરી નાખ્યા. એકવાર ગુજરાતના એક IAS અધિકારી સાથે પણ એમ જ બન્યું. ગુજરાતી તેમની પ્રથમ, દ્વિતીય કે તૃતીય ભાષા પણ નહીં. તેમ છતાં અંગ્રેજીથી ગુજરાતી અનુવાદમાં તેમનો ચંચૂપાત એટલો બધો કે કામ પૂરુ કર્યાં પછી મેં મારું નામ પાછું ખેંચી લીધું હતું.

મારી તો એ તમામ ગુણીજનોને એક જ વિનંતી છે કે જો તેમને એમ લાગતું હોય કે તેઓ પોતે જ જે તે ભાષા સારી જાણે છે, તો સમયના અભાવનું બહાનું કાઢ્યા વિના તેમણે એ કામ જાતે જ કરવું જોઈએ.

પ્રિય મફતિયાઓ

આપણે કોઈ રેસ્ટોરામાં જઈને એમ નથી કહેતા કે એક ડીશ મફતમાં ચાખવા આપો. ભાવશે તો બીજાના પૈસો ચૂકવીશું. આપણને શંકા હોય, તો આપણે સાવ નાનકડો ઓર્ડર આપીને સ્વાદની ખાત્રી કરી લઈએ છીએ, પણ મફત તો નથી જ માંગતા. પણ સાહિત્યના ક્ષેત્રમાં એ અત્યંત સામાન્ય ઘટના છે. ‘તમે પહેલા પાંચ પેજ કરો, પછી જોઈએ!’, ‘ફર્સ્ટ ચેપ્ટર આપો પછી ભાવ ડિસાઈડ કરીશું...’, ‘અરે યાર એક જ પાનું છે!’ આ અને આવા સંવાદો હેઠળ અત્યાર સુધીમાં ઓછામાં ઓછા 1000 પાના તો વિનામૂલ્યે જ અનૂદિત કર્યા હશે. એટલે અનુવાદના ક્ષેત્રમાં શરૂઆત કરનારા મિત્રોમાંથી ઘણાને તો આ પ્રિય મફતિયાઓએ જ ભગાડી મૂક્યા છે.

પ્રાદેશિક પ્રકાશકોની મર્યાદા

અમુક વાર અમુક પ્રકાશકો પણ ખેલ પાડી દેતા હોય છે. કોઈ નવોદિત લેખક કે કવિને પોતાનું પુસ્તક પ્રકાશિત કરાવવું હોય, તો તેમની પાસે પહેલા બે પુસ્તકોનો અનુવાદ કરાવશે. પછી તેમનું પુસ્તક પ્રકાશિત કરી આપશે જેની અમુક નકલો તો એ લેખકે કે કવિએ ખરીદવાની જ! (vanity publishing) બોલો, આમાં અમારા જેવા ફુલ-ટાઈમ અનુવાદ કરનારાનો વારો ક્યાંથી આવે?

જોકે ગુજરાતના પ્રકાશકો માટે પણ ગુજરાતીથી અંગ્રેજીનો અનુવાદ કરાવવો લોઢાના ચણા ચાવવા જેવું કામ છે. પ્રકાશનની પ્રક્રિયામાં અનુવાદકની સાથે સાથે મૂળ લેખક, તેની પાસેથી અનુવાદના અધિકારો પ્રાપ્ત કરવા માટેના વકીલ અને/અથવા મધ્યસ્થી, સંપાદક, પ્રૂફ રીડર, ડિઝાઈનર, પ્રિન્ટર અને બાઈન્ડર સાથે લમણા લેવાના. આ બધું કર્યાં પછી પણ તેમના દ્વારા પ્રકાશિત અંગ્રેજી પુસ્તકો ગુજરાત બહાર વેચવા અઘરા થઈ પડે છે. (અને ગુજરાતમાં તો આમ પણ પુસ્તકો વેચવા અઘરા જ છે!) પ્રાદેશિક પ્રકાશનગૃહો અને રાષ્ટ્રીય/આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રકાશનગૃહોનું રાજકારણ આખો અલગ મુદ્દો છે, પણ એ કારણે ગુજરાતી પ્રકાશકો અંગ્રેજીમાં પુસ્તક પ્રકાશનનું સાહસ નથી કરતા. જે વસ્તુ વેચાય જ નહીં, તેનું ઉત્પાદન કરીને શું કરવાનું?

ગુજરાતની સાહિત્યિક સંસ્થાઓ

હવે બાકી રહી સાહિત્યિક સંસ્થાઓ. એક સમયે ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીમાં ગુજરાતીથી અંગ્રેજી અનુવાદ માટે એક સમિતિ બની હતી (જેમાં હું પણ એક અદનો સભ્ય હતો) પણ તેમાં એક મીટિંગથી આગળ કશું થયું નહીં. (જોકે અત્યારે તેમનું જ એક અંગ્રેજીથી ગુજરાતી અનુવાદનું કામ હું કરી રહ્યો છું, પણ એ પૂરું થવાનું શુભ મૂરત હજું આવ્યું નથી એ માટે હું એમનો ક્ષમાપ્રાર્થી છું.) ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદમાં પણ એક સમયે અનુવાદ કલાને લગતા વર્ગો ચાલતા હતા, ત્યારે આવું કંઈક કામ થશે એવી આશા બંધાઈ હતી. પરંતુ હવે તો ત્યાં પણ આ દિશામાં નોંધપાત્ર કામ કરવાની ધગશ કોઈને હોય, એમ જણાતું નથી. દિલ્હી વાળી અકાદમી સ્થાનિક સંસ્થાઓની સહાય અને/અથવા માર્ગદર્શન વિના શું કરી શકે? અને ગુજરાતની અન્ય સાહિત્યિક સંસ્થાઓની તો પહોંચ કેટલી?

અંતે…

આવી પરિસ્થિતિમાંમાં અનુવાદકોનો જીવન નિર્વાહ ઘણો અઘરો થઈ જાય છે. એટલે તમને ગુજરાતમાં કોઈ પણ સંસ્થામાં નોકરિયાત તરીકે જોડાયા વિના ફુલ ટાઈમ અનુવાદનું કામ કરનારા આંગળીના વેઢે ગણાય એટલા જ મળશે. બાકી બધા માટે અનુવાદ પાર્ટ ટાઈમ કે શોખ કે વધારાની આવક જ છે.

આમ પણ સમાજ જેને પોષે છે, એજ વસ્તુ સમાજને મળે છે. જો ગુજરાતી સમાજે વૈશ્વિક ઓળખ મેળવવા માટે વિશ્વભાષા અંગ્રેજીમાં અવતરવું હશે, તો એ સેતુ બાંધનાર અનુવાદકોને તેમણે પોષવા જ પડશે અને તેમની ક્ષમતા અનુસાર વળતર પણ આપવું પડશે, એ તો નક્કી જ છે. કારણ કે માત્ર પ્રશ્નો પૂછવાથી કે ફરિયાદ કરતા રહેવાથી તો આજ સુધી શું સિદ્ધ થયું છે?

જાન્યુઆરી 13, 2020

જીઓ ટીવી સેટટોપ બોક્ષના લાભાલાભ

     Jio પોતાની આગવી શૈલી મુજબ અદ્યતન ટેક્નોલોજી અને આક્રમક દરે સેવાઓ આપીને સરવાળે તો Jio વાપરનાર કે ન વાપનાર બધા માટે આશીર્વાદરૂપ જ બન્યું છે. એટલે જ તો હવે આપણે ₹199માં મહિને 1 GB માંથી રોજના 2 GB સુધી પહોંચી ગયા છીએ. અને પેલો જમાનો યાદ છે જ્યારે તમે SMSનું પેક ખરીદ્યું હોવા છતાં દિવાળી, નવું વર્ષ કે ઉત્તરાયણ જેવા દિવસોએ SMS મોકલો તો રૂપિયા કપાતા હતા? જે રીતે એ આખું ક્ષેત્ર બદલાયું એ જોઈને JiO ટીવી અને ઈન્ટરનેટ સર્વિસની આતુરતાથી રાહ જોવાઈ રહી છે.
JioTV_Jio Set Top Box_Jio STB
જીઓ ટીવીની વેલકમ સ્ક્રીન
     JioGigaFiber માટે એમને આખી સોસાયટીમાં ઘર દીઠ લાઈન નાખવાની લેખિત મંજૂરી આપવી પડે છે. બધા લોકો કનેક્શન લે, એ ફરજિયાત નથી. પરંતુ બધાના ઘરની બહાર સુધી એ લોકો લાઈન લગાવી જ દે છે. જે અમારી સોસાયટીમાં ગયા જૂન મહિનામાં શક્ય બન્યું. ત્યારથી માંડીને ગયા અઠવાડિયા સુધી અમે 100 Mbps સ્પીડ વાળા ઈન્ટરનેટની વિનામૂલ્યે મજા માણી. WiFi પર અમને સરળતાથી 50 થી 92 Mbps ની સ્પીડ મળે છે. (જોકે બે માળ હોય અને ઉપરના માળે WiFi Router લગાવ્યું હોય, તો નીચેના માળ સુધી WiFiમાં બરોબર સ્પીડ નથી આવતી, એ નોંધવું રહ્યું.) દરરોજ Amazon Prime પર FULL HD content જરા પર બફરિંગ વિના માણ્યું છે. એટલે સ્વાભાવિક જ JioTv અને JioSTB એટલે કે જીઓ ટીવીના સેટટોપ બોક્ષથી પણ અમને એવી જ અપેક્ષાઓ હોય. બે દિવસ પહેલા એ પણ લાગી ગયું. 48 કલાકમાં એની મંતરી શકાય એટલી ચોટલી મંતરીને આ લખું છું.

લાભ

  • સૌ પ્રથમ તો એ નોંધવું રહ્યું કે આ એકદમ નાનકડું સેટટોપ બોક્ષ સામાન્ય રીતે મળતું સેટટોપ બોક્ષ નથી પરંતુ Android આધારિત Smart Set Top Box છે. એનો મતલબ એ કે જો તમારા ટીવીમાં HDMI Port હોય, તો એ સેટટોપ બોક્ષ તમારા ટીવીમાં સ્માર્ટ ટીવીના ફીચર્સ ઉમેરી દેશે. ટૂંકમાં, એ અત્યંત સરળતાથી Amazon FireTVStickનો વિકલ્પ બની શકે તેમ છે. (ઈન્સ્ટોલેશન માટે આવેલા ભાઈએ તો એમ પણ કહ્યું કે આ STB તો જૂના દૂંદાળા CRT TV માં પણ લાગે છે અને બધા જ ફીચર્સ તેમાં પણ મળે છે પણ મેં તેનો અનુભવ નથી કર્યો. જોકે, ટેકનિકલી એ સરળ પણ છે અને શક્ય પણ ખરું.)
JioTV_Jio Set Top Box_Jio STB
જીઓ ટીવીનું સેટટોપ બોક્ષ
  • Amazon FireTVStick માં ₹ 999 ભરીને લીધેલા Prime Subscriptionની મર્યાદા એ હતી કે તેમાં Netflix, Hotstar, SonyLIV, Zee5, Alt Balaji, Voot અને અન્ય અઢળક એપ્સ હોવા છતાં તેના Premium Content માટે અને લાઈવ ચેનલ માટે અલગથી રૂપિયા ચૂકવવા પડતા હોય છે. એ વખતે આપણને એમ વિચાર આવે કે આપણે આવા કેટલા subscriptions લઈશું અને કેટલું જોઈશું? એટલે માત્ર એકાદ-બેથી અટકી જઈએ. પછી અમુક ચોક્કસ મૂવી કે શો જોવા માટે તો Premiumની દિવાલ આપણી સામે આવી જ ગઈ હોય. JioSTBમાં એનો ઉપાય છે. એના પ્લાનમાં JioTV+, JioCinema, JioSaavan, Disney, Voot અને JioSecutiry તો છે જ. (જે આપણને મોબાઈલમાં પણ Prime મેમ્બર તરીકે મળે જ છે.) એ ઉપરાંત, JioSTBમાં Hotstar VIP (₹365/year) તેમજ SonyLIV(₹499/year), Zee5(₹999/year), EROS NOW(₹399/year), ALT Balaji (₹300/year), SunNXT અને JioGamingના પણ Premium Subscriptions મળે છે. આ બધાનો સરવાળો જ અંદાજે રૂ. 2500 જેટલો થઈ જાય છે. એટલે એ મોટો ફાયદો છે. આ ઉપરાંત, કોલ સેન્ટરમાં વાત કરતા તેમણે એમ પણ કહ્યું કે તેઓ હજું પણ નવા OTT પ્લેટફોર્મ્સ ઉમેરી રહ્યા છે અને NetFlixની સંભાવના પણ અવગણી શકાય નહીં. એટલે તમે કોઈ પણ કન્ટેન્ટ લાઈવ કે પછી તમારા સમયે ગમે ત્યારે સરળતાથી Full HDમાં જોઈ શકશો.