તાજેતરની પોસ્ટસ

September 15, 2014

પદ્મ શ્રીની ખુરશીમાં 'The Prime Minister' - 3



‘રાજનીતિજ્ઞ’નો ‘The Prime Minister’ ના નામે અનુવાદ ચાલતો હતો ત્યારે રોજે-રોજ થયેલું કામ હું નવભારતના ઇમેલ પર મોકલી આપતો પરંતુ મને ખબર નહિ કે એજ વસ્તુ રોજે-રોજ તેના મૂળ લેખક દેવેન્દ્ર પટેલને પણ ફોરવર્ડ થતી હશે. પુસ્તકના છેલ્લા પ્રકરણો મોકલાઈ ગયા પછીના દિવસે મારા મોબાઈલ પર એક અજાણ્યા નંબરથી કોલ આવ્યો. ‘ટ્રુ કોલર’માં પણ તેની માહિતી નહોતી એટલે મને કોલ રિસીવ કરતા જરા ખચકાટ થયો. (હું ભાગ્યે જ અજાણ્યા નંબરો પર વાત કરું છું.)
મેં કોલ રિસીવ કર્યો તો ખબર પડી કે ફોન કરનારા હતાં દેવેન્દ્ર પટેલ. મને કહે, “ચિરાગભાઈ, આપણે મળવું પડશે. પ્રુફમાં થોડાંક સુધારા-વધારા કરવા છે.” પછી અમે બીજા દિવસે તેમની ઓફિસે મળવા માટેનો સમય નક્કી કર્યો. બીજે દિવસે નક્કી કરેલા સમયના એકાદ કલાક પહેલા જ મારા મોબાઈલ પર તેમનો મેસેજ આવ્યો કે તેમની તબિયત અચાનક બગડી છે માટે તેમને હોસ્પિટલાઇઝ કરવામાં આવ્યા છે અને તેઓ મને મળી શકશે નહિ. હોસ્પિટલમાં હોવા છતાં ચીવટપૂર્વક યાદ કરીને તેમણે મને મેસેજ કર્યો કે જેથી મારે ધક્કો થાય નહિ, એ બાબત મને સ્પર્શી ગઈ.
બે દિવસ પછી ફરીથી તેમનો ફોન આવ્યો કે હવે તેઓ ઘરે આવી ગયા છે અને હજું તેમણે ઓફિસે જવાનું શરૂ નથી કર્યું, તો તેમના ઘરે મળવાનું મને ફાવશે કે કેમ? મને તો તેમાં શું વાંધો હોય. એટલે તેના પછીના દિવસે બપોરે મળવાનું નક્કી કર્યું.
બીજે દિવસે નક્કી કરેલા સમયે હું તેમના ઘરે પહોંચી ગયો. દરવાજાનો બેલ વગાડ્યો. જેવો દરવાજો ખુલ્યો કે તેમણે ઘરે બનાવેલી ઓફિસમાં બેઠાં-બેઠાં જ મને એવી રીતે આવકાર્યો કે જાણે તેઓ મને ઘણા સમયથી ઓળખતા હોય. “આવો ચિરાગભાઈ…આવો…” એટલે હું સીધો તેમની સ્ટડી-કમ-ઓફિસમાં ગયો. તેઓ એક ટેબલ પાછળ ભવ્ય અને આરામદાયક ખુરશીમાં બેઠાં હતાં. દિવાલો પર તેમણે લખેલા પુસ્તકો વિવિધ કબાટોમાં ગોઠવાયેલા હતાં. રાષ્ટ્રપતિના હસ્તે તેઓ પદ્મશ્રીનું સન્માન સ્વીકારી રહ્યાં હતા, તે ક્ષણ તસવીરમાં મઢાયેલી હતી. બીજી દિવાલ પર ઇન્દિરા ગાંધી અને અટલ બિહારી બાજપેયી સાથેની બ્લેક-એન્ડ-વ્હાઇટ તસવીરો પણ લાગેલી હતી. એજ દિવાલને અડીને મુલાકાતીઓ માટે બેઠકો બનાવેલી હતી. હું ત્યાં બેસવા જતો હતો, પરંતુ તેમણે મને તેમની ભવ્ય ખુરશીની બાજુમાં રહેલી એક પીવીસીની ખુરશીમાં બેસવાનું સૂચવ્યું કે જેથી અમે સાથે બેસીને કામ કરી શકીએ.
પાણી-શરબત-પરિચય જેવો શિષ્ટાચાર પત્યા પછી મેં મારું લેપટોપ બહાર કાઢ્યું કે જેથી સુધારા-વધારા થઈ શકે. મારા લેપટોપમાં આમ તો 9 સેલની બેટરી છે પણ સતત ડેસ્કટોપની જેમ વપરાવાને કારણે હવે તે બરાબર કામ નથી આપતી અને 45 મિનિટથી 60 મિનિટ દરમિયાન તો ડિસ્ચાર્જ થઈ જ જાય છે. એટલે મેં ચાર્જર કાઢીને તેમાં લગાવ્યું પણ પ્લગ તો દેવેન્દ્રભાઈની ખુરશીની બીજી બાજુ હતો. આમ તો એ વાયર ત્યાં પહોંચી જાય તેમ જ હતો, પણ એ અગવડરૂપ જરૂર બનત. એટલે એક જ સેકન્ડમાં તેઓ પોતાની ભવ્ય ખુરશીમાંથી ઊભા થઈ ગયા અને મને કહે, “તમે અહીંયા બેસો તો આપણને કામ કરતાં ફાવે.” હું વિચારમાં પડી ગયો. એમની ખુરશીમાં મારાથી બેસાય? પણ બીજી જ ક્ષણે મને સમજાયું કે તેમના માટે ખુરશી નહિ પણ કામ મહત્વનું છે અને મેં પણ એ સ્વીકારી લીધું અને ખચકાટ ત્યજીને હું એ પદ્મ શ્રીની ખુરશીમાં બેસી ગયો અને તેઓ પેલી પીવીસીની ખુરશીમાં બેઠાં. તેમની નમ્રતાએ મને ત્યારે જ જીતી લીધો અને એ પદ્મ શ્રીની ખુરશીમાં બેઠાં-બેઠાં 'The Prime Minister' નામનું પુસ્તક છેલ્લો આકાર પામ્યું.
પછીના 3 કલાક અને 29 મિનિટ દરમિયાન એજ વસ્તુ મને વારંવાર અનુભવવા મળી. તેઓ કોઈ ફેરફારનું સૂચન કરે. જો મને યોગ્ય લાગે, તો જ હું ફેરફાર સ્વીકારું અને ન લાગે તો તેમને સમજાવવાનો પ્રયત્ન કરું. “હું જ સાચો” એવા અહમ વિના તેઓ તરત જ વાત સ્વીકારી લે અને અને અમે બીજા વાક્ય કે બીજા પાના તરફ આગળ વધી જઈએ.
આખું brain storming નું સેશન પૂરુ થયા પછી મેં જવા માટે તૈયારીઓ કરવા માંડી એટલે તેમણે મારી એકાદ-બે નાનકડી માંગણીઓ (ઓટોગ્રાફ અને ફોટોગ્રાફ!) પણ આનંદથી પૂરી કરી અને મને છેક દરવાજા સુધી મૂકવા પણ આવ્યા. હજું બીજા ચારેક પુસ્તકોનું કામ કરવાનું છે એમ કહીને મારી પીઠ થાબડીને મને વિદાય આપી.
આ પુસ્તકમાંથી તો જે મળ્યું હોય એ ખરું, પણ તેના લેખકને મળીને જરૂર કંઈક મળ્યું છે, એમ મને લાગ્યું. આવી જ લાગણી એપીજી અબ્દુલ કલામ સાહેબને મળતી વખતે પણ થઈ હતી.

રિલેટેડ બ્લૉગપોસ્ટઃ

September 14, 2014

પદ્મ શ્રીની ખુરશીમાં 'The Prime Minister' - 2

એ પુસ્તક હતું દેવન્દ્ર પટેલનું ‘રાજનીતિજ્ઞ’ જેનો અંગ્રેજી અનુવાદ ‘The Prime Minister’ ના નામે પ્રસિદ્ધ થઈ ચૂક્યો છે.
મને આ પુસ્તક માટે બે પ્રશ્નો થયાં.
(1) મોદીજી વિષેના ગુજરાતી પુસ્તકનો અંગ્રેજી અનુવાદ શા માટે?
તેના જવાબમાં નવભારત તરફથી એમ કહેવામાં આવ્યું કે આપણા મોદીજી હવે રાષ્ટ્રીય સ્તરે ગયાં છે આપણે તેમના વિષે જે પણ ગુજરાતીમાં છાપ્યું છે, તેનો પણ રાષ્ટ્રીય સ્તરે લઈ જવું પડે કે નહિ?
(2) મોદીજી વિષે અસંખ્ય પુસ્તકો પ્રસિદ્ધ થયા છે અને થઈ રહ્યાં છે, તો તે બધામાં અને આ પુસ્તકમાં શું તફાવત?
આખુ પુસ્તક વાંચ્યા પછી મને તેનો જવાબ જાતે જ મળ્યો. એ બધા પુસ્તકોના લેખકોમાંથી બહુ જ ઓછા એવા લેખકો હશે કે જે મોદીજીને વર્ષોથી જાણતા હોય, નજીકથી જાણતાં હોય અને સતત તેમના રાજકારણ અને કાર્યશૈલીનું નિરીક્ષણ કર્યું હોય. આ પુસ્તકના લેખક દેવેન્દ્ર પટેલ મોદીજીને ત્યારના જાણે છે કે જ્યારે તેઓ સંઘના પ્રચારક હતા. આ પુસ્તકમાં એક રોચક થ્રીલર નવલકથાની જેમ મોદીજીના અંગત જીવન તેમજ રાજકીય કારકિર્દીના વિવિધ આટાપાટા વણી લેવામાં આવ્યા છે. ગુજરાતના મુખ્ય મંત્રી પહેલાના મોદીજીના જીવન વિષે પણ તેમાં આધારભૂત માહિતી આપવામાં આવી છે. પુસ્તકમાં નરેન્દ્ર મોદી નામના larger than life વ્યક્તિત્વનું રાજકીય, સામાજિક અને મનોવૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. પ્રચાર માધ્યમોએ ઊભી કરેલી મોહિની કે ભ્રમજાળની બીજી બાજુ રહેલા તથ્યોને પકડી લાવવામાં પણ દેવેન્દ્ર પટેલે પોતાના બહોળા અનુભવ અને સંપર્કોનો ઉપયોગ કર્યો છે એ દેખાઈ આવે છે.
મોદીજીના પ્રશંસકો અને વિવેચકોએ ગુજરાતી કે અંગ્રેજીમાં વાંચવા જેવું પુસ્તક.
માત્ર દસેક દિવસના ટૂંકા ગાળામાં ભજીયાના ઘાણની જેમ અનુવાદ કરવાનો થયો એટલે સ્વાભાવિક પણે તેની ગુણવત્તા તરફ બહુ ધ્યાન અપાયું નથી. સામાન્ય રીતે એક અનુવાદ થયા પછી તેને સુધારવા, મઠારવામાં અને તેના પ્રુફ વાંચવામાં જેટલો સમય મારે આપવો પડે છે, તેટલા સમયમાં તો આ પુસ્તક છાપીને તૈયાર કરી દેવામાં આવ્યું હતું. માટે એમાં રહી ગયેલી ક્ષતિઓ માટે તેમજ અંગ્રેજી ભાષાની ગુણવત્તા માટે મને જવાબદાર ગણવો રહ્યો.
ગુજરાતી પુસ્તકની માહિતીઃ
શીર્ષકઃ રાજનીતિજ્ઞ (ISBN: 978-81-8440-934-5)
લેખકઃ દેવેન્દ્ર પટેલ
પ્રકાશકઃ નવભારત સાહિત્ય મંદિર
કિંમતઃ ₹ 200
અંગ્રેજીમાં અનુવાદિત પુસ્તકની માહિતીઃ
શીર્ષકઃ The Prime Minister (ISBN: 978-81-844-096-80)
લેખકઃ Devendra Patel
અનુવાદકઃ Chirag Thakkar ‘Jay’
પ્રકાશકઃ નવભારત સાહિત્ય મંદિર
કિંમતઃ ₹ 250

જોકે દેવેન્દ્ર પટેલને તેમના ઘરે જઈને મળવાનો જે અનુભવ લીધો તે સૌથી રસપ્રદ રહ્યો. એ અનુભવ વિષે કાલે વાત. (કાલે ચોક્કસ પૂરું...)

રિલેટેડ બ્લૉગપોસ્ટઃ

September 13, 2014

પદ્મ શ્રીની ખુરશીમાં 'The Prime Minister'

મિત્રો, 14 જૂનની પોસ્ટમાં બાંગ પોકારી હતી કે મારા બ્લૉગની ગ્રીષ્મ સમાધિ પૂરી..વગેરે..વગેરે, પણ ખબર નહિ કેમ બ્લૉગિંગ તરફ મન વળ્યું જ નહિ. અને મન ના હોય, તો માળવે ક્યાંથી જવાય? આજે ફરી પાછો એવા નિર્ધાર સાથે આવ્યો છું કે આ અનિયમિતતાને અનિયમિત કરી નાખવી. કહેવાનું તો ઘણું બધું છે. કેટલું, કેવું અને ક્યારે કહેવાય છે, એ તો સમય આવે જ વર્તાશે.
15જૂનની પોસ્ટમાં નોંધ્યું હતું, “પહેલી જૂનથી છઠ્ઠી જૂન, 2014 દરમિયાન એવા સંજોગો સર્જાયા કે ગુજરાતી પત્રકારત્વના બે કર્મઠ અને પદ્મ શ્રી લેખકો કે જે પાછલા ચાર દસકથી પણ વધારે સમયથી લખતા આવ્યા છે, તેમને મળવાનો અને કંઈક શીખવાનો મોકો મળ્યો.” પહેલા લેખક એટલે શ્રી કુમારપાળ દેસાઈ કે જેમની પાસેથી સતત લખતા રહેવાની પ્રેરણા મળી અને તે વિષે મેં આ પોસ્ટમાં વાત કરી છે.
બીજા મહાનુભાવ એટલે શ્રી દેવેન્દ્ર પટેલ. ‘ગુજરાત સમાચાર’ દર સોમવારે આવતી તેમની કોલમ ‘કભી કભી’ને શાળા જીવન દરમિયાન નિયમિત વાંચી હતી એટલે એમને મળવા મળ્યું તેનો ખરેખર આનંદ થયો હતો. ચાલો, એ મુલાકાત વિષે માંડીને વાત કરુ.
આખી વાત શરૂ થઈ 16 મે, 2014 ના રોજ કે જ્યારે મોદી સાહેબે રાષ્ટ્રીય સ્તરે અભૂતપૂર્વ વિજય મેળવ્યો. સવારે 11 વાગ્યાની આસપાસ નક્કી થઈ ચૂક્યું હતું કે ‘અબકી બાર, મોદી સરકાર’ અને હું ન્યૂઝ ચેનલની સામે બેસીને ઇતિહાસના સર્જનનો સાક્ષી બની રહ્યો હતો. એવા સમયે જ મારો મોબાઇલ વાઇબ્રેટ થવા માંડ્યો. સ્ક્રીન પર નામ આવતું હતું “મહેન્દ્ર શાહ, નવભારત” અને હું વિચારમાં પડી ગયો.

આમ તો મહેન્દ્ર અંકલને બાળપણથી જ ઓળખું કારણ કે તે પપ્પાના મિત્ર છે અને દરેક વેકેશનમાં હું પુસ્તકો ખરીદવા માટે ‘નવભારત સાહિત્ય મંદિર’માં અચૂક જતો. પણ જ્યારથી નવભારત માટે અનુવાદ, લેખન અને સંપાદન જેવું કામ શરૂ કર્યું ત્યારથી હું તેમના સપુત્ર રોનક શાહ સાથે જ વધારે સંપર્કમાં રહેતો હોઉં છું. મહેન્દ્ર અંકલ તો જરૂર પડે તો જ અમારી વચ્ચે પડે એટલે જ્યારે તેમના અંગત મોબાઈલ પરથી કોલ આવ્યો એટલે હું એકાદ ક્ષણ પૂરતો વિચારે ચડી ગયો. પછી તરત જ કોલ રિસીવ કર્યો.
“હા..ચિરાગ..એક કામ છે…આપણે એકદમ ઝડપથી પતાવવાનું છે.” કોઈ પણ જાતની ફોર્માલિટી વિના એકદમ પાકા વેપારીની જેમ બને એટલા ઓછા શબ્દોમાં તેમણે વાત શરૂ કરી.
“ફરમાવો અંકલ…” મેં જવાબ આપ્યો પણ દિમાગમાં ચેતવણીની ઘંટડીઓ વાગવી શરૂ થઈ ગઈ હતી. કામ માટે આમ તો રોનકભાઈ જ ફોન કરે પણ તેમને વિશ્વાસ હશે કે હું એ કામ નહિ સ્વીકારું એટલે મહેન્દ્ર અંકલે ફોન કર્યો હશે. મતલબ કે કંઇક અલગ જ પ્રકારનું કામ હશે.
કોઈ હિન્દી ફિલ્મનો જાણીતો સંવાદ છે ને કે ‘મેરી જરૂરતે કમ હૈ, ઇસ લીયે મેરે ઇમાનમે દમ હૈ’. તેનો એક મતલબ એમ પણ થાય કે હું આળસુ છું અને મને બહુ કામ કરવું પસંદ નથી. આ અર્થ કદાચ મને લાગુ પડતો હશે. હું એકદમ ધીમે-ધીમે અને કામની મજા માણીને કામ કરનારો વ્યક્તિ છું. ‘કરવા ખાતર કામ કરવું’ નો સમય તો લંડનમાં મૂકીને આવ્યો છું. અત્યારે તો જેમાં કામ કર્યાનો સંતોષ મળે (Job satisfaction, you know!) અને મજા આવે એવા જ કામ કરવાના, એમ નીતિ રાખી છે. નવભારત પાસે તો કામની જરા પણ ઊણપ નથી અને તેમના ત્રણ પ્રોજેક્ટ તો ચાલુ જ હતાં. એટલે આ નવું કામ શું હશે એ હું વિચારવા લાગ્યો.
“આપણે એક પુસ્તકનો અનુવાદ કરવાનો છે…” અંકલે કહ્યું.
“બરોબર..” આતો મારું નિયમિત કામ છે એમ મને હાશકારો થયો.
“ગુજરાતીમાંથી અંગ્રેજી કરવાનું છે….”
“વાંધો નહિ…” મને તો મા અને માસી બંને પ્રત્યે પ્રેમ એટલે એમાં પણ વાંધો નહોતો.
“લગભગ 200 પાના છે…આપડે 31મી મે સુધીમાં પૂરુ કરવાનું છે…” એમણે છેલ્લા બોલે છક્કો માર્યો.
“શું?” હવે હું ચમકી ગયો. હું તો ‘slow but steady wins the race’ એવું માનનારો કાચબાછાપ અને શાંતિપ્રિય માણસ.
“જો…મોદી સાહેબને લગતું પુસ્તક છે. અત્યારે નહિ છાપીએ તો ક્યારે છાપીશું? આ તો ભજીયા જેવી વાત છે. ગરમાગરમ વેચીએ તો વધારે વેચાય. બોલ કરીશને?” તેમણે મને પંપાળ્યો.
“પણ…” મારા મનમાં રહેલો આળસુ એ માટે તૈયાર નહોતો.
“અરે પણ…બણ નહિ…કાલે પેલિકનમાં જઈને ચોપડી લઈ આવજે અને રોજ જેટલું કામ થાય એ મને ઇમેલ કરી દેવાનું.”
“સારું…કાલે એ પુસ્તક જોઈને હું તમને જણાવું…” એવો નરોવા-કુંજરોવા જેવો જવાબ મેં આપ્યો.
બીજે દિવસે હું આશ્રમ રોડ પર પેલિકન બિલ્ડીંગમાં આવેલ નવભારતની શાખા પર જઈને એ પુસ્તક લઈ આવ્યો. પહેલા ચાર પ્રકરણ વાંચ્યા પણ ખરા અને મને તેમાં રસ પણ પડ્યો. પણ સમય મને ખૂબ જ ઓછો લાગ્યો. એટલે એ દિવસે મેં તેમને ફોન પણ ન કર્યો કે જવાબ પણ ન પાઠવ્યો. એવી જ અસમંજસમાં બીજા ત્રણ દિવસ વીતી ગયાં અને 20મી મે એ તેમનો ફરી વાર કોલ આવ્યો.
“કેમ ભાઈ હજું મને એક પણ ઇમેલ મળ્યો નથી?” એમણે પૂછ્યું અને મેં કહ્યું કે મેં ક્યાં કામની હામી ભણી હતી.
તો એ મને કહે, “કામ તો તારે જ કરવાનું છે…લાગી જ પડ…અને બીજા બધાં કામ પડતા મૂક…આ જરૂરી કામ છે અને તારે જ કરવાનું છે.” હવે મારે કોઈ છૂટકો નહોતો.
“સારું..કાલથી તમને ઇમેલ મળવા શરૂ થઈ જશે…” અને એમ મેં એ 220 પાનાને 11 દિવસમાં અંગ્રેજીમાં ઉતારવાનું બીડું ઝડપ્યું. (આગળની વાત કાલે...પ્રોમિસ).


July 10, 2014

કામ આવે ને! (100 શબ્દોની લઘુકથા)

સસરાના મૃત્યુ વખતે શબવાહિની બોલાવવી, કયા વારે બેસણું ગોઠવવું, બારમું ક્યાં રાખવું, સજ્જા ભરતી વખતે શું-શું લાવવું, બ્રાહ્મણને કેટલા ખટાવવા એવી બધી નાની-મોટી વાતોમાં હિરાજ પોતાના સાળા પ્રવિણની સાથે ઊભો રહ્યો હતો. આવી દુઃખની ઘડીએ હરપળ સાથ આપવા માટે પ્રવિણ મનમાંને મનમાં પોતાના બનેવીના પ્રશંસાના પુલ બાંધી રહ્યો હતો.
અંતિમ વિદાયનો બધો કોલાહલ શમી ગયા પછીના દિવસે હિરાજ પ્રવિણને મળવા આવ્યો. “પ્રવિણ, એક વાત પૂછવી હતી.”
શું હતું, કુમાર?” પ્રવિણે કૃતજ્ઞ અવાજે પૂછ્યું.
સસરાજીનું મૃત્યુનું પ્રમાણપત્ર કેવી રીતે કઢાવ્યું?”
કેમ?” પ્રવિણથી અનાયાસે પૂછાઈ ગયું.
આતો આપણા ઘરમાં કંઈ બને તો કામ આવે ને!” અને પેલા પુલમાં તિરાડો પડવા લાગી.

(13-11-2013)

('નવચેતન' માસિકના જૂન 2014 ના અંકમાં પ્રકાશિત)

July 03, 2014

વિદ્યાગૌરી નીલકંઠની સામાજિક નિસબત અને અંગ્રેજી માધ્યમમાં શિક્ષણ વિશે

          (આગળની પોસ્ટમાં નોંધ્યુ કે કયા સંજોગોમાં મારે શ્રી કુમારપાળ દેસાઈને મળવાનું થયું હતું. એ સમયે શ્રીમતી વિદ્યાગૌરી નીલકંઠ વિષે બોલવાનું હતું. યોગ્ય સંદર્ભોની ગેરહાજરીમાં નિશ્ચિત મુદ્દા પર તો ન બોલી શકાયુ પરંતુ જે બોલ્યો, તે નીચે મુજબ છે.)

પત્રકારો અને કતાર લેખકો માટે આદર્શ સમાન શ્રી કુમારપાળ દેસાઈ, વિદ્વાન પ્રાધ્યાપક અને સાહિત્યકાર શ્રી મકરંદ મહેતા, વિદ્યાર્થી પ્રિય પ્રાધ્યાપિકા શ્રીમતી દક્ષાબહેન પટેલ અને આપણા સૌના પ્રિય મનીષભાઈ પાઠક ‘શ્વેત’ તેમજ સામે બિરાજેલા સર્વે પ્રિયજનો,
આમ તો આજે મારે વિદ્યાગૌરી નીલકંઠના અનુવાદ કાર્ય વિષે બોલવાનું છે. તેમણે રોમેશ દત્તની ‘The Lake of Psalms’ નામક વાર્તાનો ‘સુધાહાસિની’ નામે અનુવાદ કર્યો છે અને વડોદરાની મહારાણીશ્રીએ લખેલ પુસ્તક ‘Position of Women in India’ નામક પુસ્તકનો ‘હિન્દુસ્તાનના સામાજિક જીવનમાં સ્ત્રીનું સ્થાન’ નામે અનુવાદ કર્યો છે. અમે, એટલે કે મેં અને મનીષભાઈ પાઠકે, આપણા પરીષદના તેમ ક.લા. સ્વાધ્યાય મંદિરના પુસ્તકાલયમાં, વિદ્યાપીઠ, વિદ્યાસભા, ભો.જે. અને એમ.જે. પુસ્તકાલયોની ધૂળ ફાકી તેમજ અંગત સંગ્રહોમાં આ પુસ્તકો શોધવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ અમને ક્યાંય સફળતા મળી નહિ. ક્યાંક-ક્યાંક ઇન્ડેક્ષ કાર્ડ જોવા મળ્યા પરંતુ પુસ્તકો જોવા મળ્યા નહિ એટલે તેમના અનુવાદ વાંચ્યા વિના એ વિષે બોલવું અપ્રસ્તુત ગણાશે.

From Vidyagauri Nilakanth June 1, 2014
જોકે કોઈ પણ પુસ્તક અને લેખકનું મૂલ્યાંકન કરતી વખતે તેમના ભાષાકૌશલ્યો ઉપરાંત તેમની સામાજિક નિસબત વિષે પણ વાત કરવી જરૂરી હોય છે. આ બંને પુસ્તકના અનુવાદ ન મળ્યા હોવા છતાં ‘Position of Women in India’ મૂળ સ્વરૂપે મળ્યું છે અને તેને જોતા વિદ્યાબહેનની સામાજિક નિસબત તો ઊડીને આંખે વળગે છે.
આગળ સર્વે મહાનુભાવોએ નોંધ્યું તેમ નીલકંઠ દંપતી પ્રગતીશીલ વિચારધારા ધરાવતું હતું અને પોતાના સમયથી ઘણું જ આગળ હતું. એ સમયે આ દંપતી જે ‘જનસુધા’ સામાયિકનું સહસંપાદન કરતું હતું તેમાં તેઓ એક બીજાને ‘Open Letters’ (એટલે કે ખુલ્લાં પત્રો) લખતાં અને છાપતાં. આજના સમયમાં પણ આ કામ કરવું અઘરું લાગે તેમ છે ત્યારે એ સમયમાં એ કામ કરનારા કેટલી પ્રગતિશીલ વિચારધારા ધરાવતા હશે! ‘Position of Women in India’ માં ઇંગ્લેન્ડ અને જાપાન જેવા વિવિધ દેશોમાં સ્ત્રીઓનું સ્થાન શું છે તે નોંધીને સ્ત્રીઓની વિવિધ પ્રવૃત્તિઓની અને તેઓ શું કરી શકે છે તેની વિસ્તૃત નોંધ કરવામાં આવી છે અને તેને ગુજરાતી ભાષામાં ઉતારીને શ્રીમતી વિદ્યાગૌરીએ એ સમયે ઘણાની આંખો ખોલી હશે. સ્ત્રી કેળવણી અને સ્ત્રીઓનો ઉત્કર્ષ એમની સામાજિક નિસબત હતી અને એ અનુવાદ માટેની તેમની પુસ્તક પસંદગીથી એકદમ સ્પષ્ટ બની જાય છે.
અંગ્રેજી ભાષા પર તો તેમનું પ્રભુત્વ તો હતું જ પણ એ સાથે જ અંગ્રેજી ભાષામાં અપાતા શિક્ષણ વિષે તેઓ સવિશેષ ચિંતિત હતાં. અત્યારે જે અંગ્રેજી માધ્યમ અને ગુજરાતી માધ્યમ વચ્ચે ગજગ્રાહ ચાલી રહ્યો છે તેનો અણસાર તેમણે એ સમયમાં મેળવી લીધો હતો. ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના વડોદરા ખાતે મળેલ 15 મા અધિવેશનમાં પરિષદ પ્રમુખ તરીકે તેમણે જે પ્રવચન આપ્યુ હતુ તેમાં તેમણે એ અંગે લંબાણથી વાત કરી હતી. એ વિશે તેમના વિચારો જાણવા રસપ્રદ બની રહેશે. તેમણે કહ્યું હતું:

“સ્વભાષાને ઊંચે મૂકી દેવી એ દલીલ કોઈ દેશમાં, કોઈ યુનિવર્સિટીમાં – આપણા દેશ સિવાય – સ્વીકારી લેવાય એ માની શકાય તેમ નથી. શિક્ષણમાં અમુક ગણિતશાસ્ત્ર વિના ન ચાલે, અમુક વિજ્ઞાનશાસ્ત્ર વિના તે અધૂરું ગણાય, અમુક પ્રાચીન ભાષા વગર તેમાં ખામી રહે, માત્ર સ્વભાષાના સાહિત્યથી અજ્ઞાન હોવામાં કાંઈ જ અડચણ નહીં એમ માની ઉચ્ચ શિક્ષણનો ક્રમ ગોઠવાય અને તેમાં આપણા જ સુશિક્ષિત પુરુષો એમ કહે કે આપણી ભાષામાં સાહિત્ય જ ક્યાં છે કે તે શીખવાની જરૂર હોય, આથી વિશેષ શોચનીય શું હોય?”
“ઉચ્ચ અભ્યાસક્રમમાં સ્વભાષાને સ્થાન મળે તો જ તેનો અભ્યાસ કરનારા વધે, તો જ તેના ગ્રંથકારોને ઉત્તેજન મળે અને લેખકોની સંખ્યા પણ વધે. આપણું સાહિત્ય અભિવૃદ્ધ થાય એવા અભિલાષ ધરાવનારા સર્વે કોઈએ એ ભાષાનો અભ્યાસ સર્વથા વધારવા માટે સર્વ દિશામાં પ્રયત્ન કરવાની જરૂર છે.”
“છેલ્લાં પચાસ વર્ષ દરમિયાન હિંદની કેળવણીને લગતાં કમિશનો, કેળવણીકારોના અભિપ્રાયો અને દેશહિતચિંતકોનાં મંતવ્યો એકી અવાજે એમ જ દર્શાવે છે કે તમામ શિક્ષણ સ્વભાષા દ્વારા જ અપાવું જોઈએ. એટલે કે આજ જે સ્થિતિ છે તેનો બનતી ત્વરાએ અંત આણવાની અત્યંત જરૂર છે. જ્યાં સુધી આ સત્ય આપણા મનમાં ઠસસે નહીં ત્યાં સુધી આપણે શિક્ષણમાં આગળ વધી શકવાનાં નથી. આપણાં બાળકો અને યુવકોનાં અમૂલ્ય વર્ષ, તેમની બુદ્ધિ અને સ્મરણશક્તિનો એટલો બધો નાહક વ્યય થાય છે કે તેની કલ્પના કરવી અશક્ય છે.”
જોકે તેઓ અંગ્રેજી શીખવાના વિરોધી નથી અંગ્રેજીની આવશ્યકતા કેટલી છે તે વિશે વાત કરતા તેઓ કહે છેઃ

“સ્વભાષાના વાહન માટે આટલું કહેવા સાથે એ કહેવાની જરૂર છે કે, અંગ્રેજી ભાષાનો અભ્યાસ આપણી શાળા-પાઠશાળાઓમાં અનિવાર્ય છે. એ ભાષાનાં પુસ્તકોનો અભ્યાસ હિતાવહ છે, એટલું જ નહીં પણ જગતભર સાથે સંપર્ક સાધવા માટે એ અનિવાર્ય છે. એટલે અંગ્રેજીની બિલકુલ જરૂર નથી એવા બીજા છેડાના મત ધરાવનાર સાથે હું સંમત નથી એ નમ્રતાથી કહેવું યોગ્ય ધારું છું.”

અંગ્રેજી ભાષાને પૂરતું મહત્વ આપીને પણ તેઓ માતૃભાષામાં શિક્ષણના આગ્રહી હતાં અને એ વિશે કોઈ પણ શબ્દો ચોર્યા વિના એકદમ સ્પષ્ટતાથી તેઓ બોલ્યા હતાં.
છેલ્લે માત્ર એક જ વાત ઉમેરવા માંગીશ. ઇંગ્લેન્ડના પ્રખ્યાત લેખક સર આર્થર કોનન ડોયલે શેરલોક હોમ્સ નામનું જે જગવિખ્યાત પાત્ર સર્જ્યું હતું તેનું સરનામું તેઓ લખતા હતા, 221B, Baker Street, London. સર આર્થર કોનન ડોયલના મૃત્યુ બાદ ત્યાંની પ્રશાસને એ કાલ્પનિક પાત્રના સરનામા વાળું ઘર ખરીદી લીધું અને જાણે ત્યાં ખરેખર શેરલોક હોમ્સ રહેતો હોય, તેમ એ ઘર સજાવીને તેનું ‘શેરલોક હોમ્સ મ્યુઝિયમ’ બનાવ્યું છે અને સાહિત્યકાર તેમ જ તેમના પાત્રને અમર બનાવી દીધાં છે.
એવી જ રીતે ઇંગ્લેન્ડમાં જ્યાં રાષ્ટ્રપિતા ગાંધીજીની પ્રતિમા સ્થાપિત છે એ પ્રખ્યાત Tavistock Garden ના એક ખૂણામાં ઇંગ્લેન્ડની પ્રથમ મહિલા તબીબ Dr Louisa Aldrich-Blake ની પ્રતિમા પણ સ્થાપિત કરવામાં આવી છે.
શું આપણી પાસે પણ પ્રથમ ગુજરાતી સ્નાતક મહિલાઓમાંના એક અને આજે પણ વાંચવા ગમે તેવા સાહિત્યકાર વિદ્યાગૌરી નીલકંઠના પુસ્તકો અને તેમનું સ્મારક ન હોવું જોઈએ?
      આભાર.

June 15, 2014

બ્લૉગની ગ્રીષ્મસમાધિ પૂરી કરાવનાર પદ્મશ્રી કુમારપાળ દેસાઈ

          પહેલી જૂનથી છઠ્ઠી જૂન, 2014 દરમિયાન એવા સંજોગો સર્જાયા કે ગુજરાતી પત્રકારત્વના બે કર્મઠ અને પદ્મશ્રી લેખકો કે જે પાછલા ચાર દશકથી પણ વધારે સમયથી લખતા આવ્યા છે તેમને મળવાનો અને કંઈક શીખવાનો મોકો મળ્યો.

          2013 માં નિયમિત પણે 'બુધસભા'માં જતો હતો (2014 માં બ્લૉગની જેમ જ એ પ્રવૃત્તિ પણ ગ્રીષ્મ સમાધિમાં જતી રહી છે.) એટલે ત્યાં કવિ શ્રી મનીષભાઈ પાઠક 'શ્વેત' સાથે પણ મૈત્રી બંધાઈ. તેમને એ યાદ રહી ગયું હતું કે હું અનુવાદનું કામ પણ કરું છું. તેઓ પોતાની સંસ્થા 'ઓમ કૉમ્યુનિકેશન્સ'ના નેજા હેઠળ સાહિત્યિક પ્રવૃત્તિઓ કરતા રહે છે. તેમની ઇચ્છા વિશેષતઃ એવા ગુજરાતી સાહિત્યકારોને યાદ કરવાની હોય છે કે જેમને તેમના નોંધપાત્ર પ્રદાન છતાં અત્યારે યાદ કરવામાં નથી આવતા.

          આ અનુસંધાનમાં જ તેમણે ગુજરાતની પ્રથમ બે મહિલા સ્નાતકોમાંના એક અને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રથમ મહિલા પ્રમુખ એવા વિદ્યાગૌરી નીલકંઠની સ્મરણ વંદનાનું આયોજન કર્યું. આ કાર્યક્રમમાં એચ.કે. કૉલેજના પ્રાધ્યાપિકા દક્ષાબહેન પટેલ વિદ્યાગૌરીનો પરિચય કરાવવાના હતા, ડૉ. કુમારપાળ દેસાઈ તેમના સાહિત્યિક પ્રદાન વિશે વક્તવ્ય આપવાના હતા અને પ્રો. મકરંદ મહેતા તેમની સામાજિક પ્રતિબદ્ધતા વિશે બોલવાના હતા. વિદ્યાગૌરી નીલકંઠે બે અનુવાદ પણ આપ્યા હતાં અને મારે તેમના અનુવાદ કાર્ય વિશે બોલવાનું હતું.

          જોકે બહુ મહેનત કરવા છતાં વિદ્યાગૌરીએ અનુવાદિત કરેલ એક પણ પુસ્તક હાથમાં આવ્યું નહિ અને મારે તો પરિષદ પ્રમુખ તરીકે તેમણે આપેલા વક્તવ્યના કેટલાંક રસપ્રદ અંશો જ વાંચવાના થયા પરંતુ એ પ્રસંગને કારણે શ્રી કુમારપાળ દેસાઈને મળવાનું થયું.

          સતત આટલા વર્ષોથી લખે છે, આટલું નામ મેળવ્યું છે અને પદ્મશ્રી સુધી પહોંચ્યા છે તેમ છતાં જાણે પહેલી વાર બોલવા આવ્યા હોય, તેમ તેઓ રેફરેન્સ માટે કેટલાય કાગળો લઈને આવ્યા હતા અને પ્રવચન આપવાનું થયું ત્યાં સુધી તેઓ તેમાં કંઈને કંઈ સુધારા-વધારા કરતા રહ્યા હતાં. 

          બધું પત્યા પછી તેમને મળવાનું થયું ત્યારે મેં તેમને જણાવ્યું કે મારી મમ્મી તેમની વિદ્યાર્થીની હતી ત્યારે તેમણે આનંદ વ્યક્ત કર્યો અને બે-ચાર સારી વાત કહી. એક વાત ખાસ યાદ રહી ગઈ કે "ગમે તે થાય પણ લખતા-વાંચતા રહો. તો જ તમારુ લખાણ સુધરશે અને તેની ધાર જળવાઈ રહેશે."

          કદાચ એ ધક્કાને કારણે જ આ બ્લૉગની ગ્રીષ્મ સમાધિ પૂરી થઈ હશે!

June 14, 2014

પુનર્જીવિત

મિત્રો,

પાછલા ચારેક મહિનાથી આ બ્લૉગ ગ્રીષ્મ સમાધિમાં હતો. તેનાં ઘણા બધા કારણો હતાં પરંતુ સૌથી અગત્યનું કારણ હતું screen fatigue. આખો દિવસ કૉમ્પ્યુટર સામે બેસીને કામ કર્યા પછી બ્લૉગ પર આવવાનું મન નહોતું થતું પરંતુ હવે બે-ત્રણ સારી વાતો આપ સૌની સાથે શેર કરવાનુ મન થયુ છે. તો ટૂંક સમયમાં જ એ લઈને પાછો આવીશ. વર્ષાૠતુના આગમન સાથે આ ગ્રીષ્મ સમાધિ પૂરી થઈ એટલે આ બ્લૉગ  હવે પુનર્જીવિત થયો છે. હવે મળતા રહીશું.

સસ્નેહ,

ચિરાગ ઠક્કર 'જય' 

January 26, 2014

અશ્વિની ભટ્ટની 'આશકા માંડલ'નું ડિજિટલ સ્વરૂપ

          ડિજિટલ એજમાં રહેતી એક આખી પેઢી એવી છે કે જેણે શ્રી અશ્વિની ભટ્ટને ત્યારે વાંચવા શરૂ કર્યા જ્યારે તેમણે 'આખેટ' પછી લખવાનું બંધ કર્યું. આ ડિજિટલ જનરેશન માટે મોબાઇલ/ટેબ્લેટ/લેપ ટોપ કે ડેસ્ક ટોપ પર વાંચવુ એકદમ સહજ છે તેમજ ફેસબુક અને ટ્વિટરના 'રેકમેન્ડેશન્સ' વડીલોની ભલામણ કરતા વધારે આકર્ષક છે. આ જનરેશન માટે સાચા અર્થમાં લોકપ્રિય હોય તેવા પુસ્તકો ડિજિટલ ફોરમેટમાં અતિ અલ્પ સંખ્યામાં ઉપલબ્ધ છે. તેમાંથી પણ અમુક તો માત્ર પીડીએફ સ્વરૂપે જ પ્રાપ્ય છે, એટલે ડિજિટલ ફોરમેટની સાચી મજા તેમાં આવતી નથી.

          એ દિશામાં આપણા ગુજરાતી પ્રકાશકો કશુંક નક્કર કરે ત્યારની વાત ત્યારે પરંતુ એ ડિજિટલ જનરેશનને અશ્વિની ભટ્ટના અદ્દભુત સર્જનો સાથે જોડવા માટે એક નાનકડો પ્રયત્ન કર્યો છે. 10 ડિસેમ્બર, 2012 ના રોજ દાદા સ્વર્ગવાસી થયા બરોબર તેના પછીના જ દિવસથી, જોગાનુજોગ, તેમની 'આશકા માંડલ' મુંબઈ સમાચારમાં દરરોજ એક પ્રકરણના લેખે 119 પ્રકરણોમાં પ્રકાશિત થઈ હતી. વેબસાઇટનું માળખું અને ટાઇટલમાં 'માંડલ' ના બદલે 'માંડાલ' જેવી જોડણીની ભૂલો જેવા કારણે એ બધા જ પ્રકરણોની લિંક્સ સરળતાથી શોધી નહોતી શકાતી. એટલે આપના માટે પિન્ટરેસ્ટ સાઇટ પર એક બોર્ડમાં એ બધી જ લિંક્સ મૂકી આપી છે.


          દાદાના પુસ્તકો હાથમાં લઈને વાંચો કે તેને યુનિકોડમાં કોઈ વેબસાઇટ પર જઈને વાંચો, અંતે તો હેમનું હેમ! વધારેને વધારે લોકો આ અદ્દભુત પુસ્તક સાથે જોડાય એ હેતુસર જ આ બોર્ડ બનાવ્યું છે.
          અને હા, અંગત ઉપયોગ માટે તો એ બધા જ પ્રકરણોને વર્ડમાં કોપી-પેસ્ટ કરીને તેમાંથી મારા કિન્ડલ માટે એક ઇબુક બનાવવાનો પણ પ્રયત્ન કર્યો પણ તેનું પરિણામ કઢંગુ મળ્યું છે, એ આપની જાણ ખાતર.

January 17, 2014

ગુજરાતી સાહિત્ય પરીષદનું 47મું અધિવેશન - સમાપન સમારોહ

(24-25-26 ડિસેમ્બરના રોજ યોજાયેલ આ પરિષદમાં ઉદ્દઘાટન સમારોહ, પાંચ બેઠક અને સમાપન સમારોહ હતા. એ કુલ 7 ટુકડાને 7 પોસ્ટ સ્વરૂપે આપની સમક્ષ રજૂ કરવાની નેમ છે. આ રહ્યો સાતમો અને છેલ્લો ભાગ)

          સમગ્ર અધિવેશન દરમિયાન સૌથી વધારે વપરાયેલો શબ્દ ‘મંચસ્થ’ લાગતો હતો કારણ કે તે દરેક વક્તાના વક્તવ્યમાં છૂટથી વપરાતો રહ્યો હતો. અધિવેશન સાથે-સાથે જ યોજાયેલ પુસ્તક પ્રદર્શનમાં 40% જેવું માતબર વળતર આપવામાં આવેલ હોવાથી પહેલી વાર ગુજરાતીઓને પુસ્તકો ખરીદવા માટે ધક્કા-મુક્કી કરતા જોવાનો અમૂલ્ય લહાવો પણ મળ્યો. આ પ્રદર્શનમાં ગુજરાતી, હિન્દી અને અંગ્રેજી એમ ત્રણ ભાષાના પુસ્તકો હાજર હતા. વળી તેમાં માત્ર ગુજરાતના જ નહિ, પરંતું ભારત બહાર વસતા વલ્લભ નાંઢા, પન્ના નાયક અને અહમદ ગુલ જેવા ડાયસ્પોરિક લેખકોના પુસ્તકોની હાજરી નોંધપાત્ર હતી. સાથે-સાથે અમદાવાદના દ્વિતીય પુસ્તક મેળામાં હાજર નહોતા તેવા લોકમિલાપ અને યુરેનસ જેવા પ્રકાશકોના પુસ્તકોની હાજરી પણ આવકારદાયક હતી. 4,00,000 થી પણ વધારેના પુસ્તકો વેચાયાની જાહેરાત તો બીજા દિવસના અંતે જ કરવામાં આવી હતી અને એમ પણ જણાવવામાં આવ્યું હતું કે આ પુસ્તક પ્રદર્શન અને તેમાં આપવામાં આવતું માતબર વળતર માત્ર ત્રણ દિવસ પૂરતું નથી પરંતુ કાયમી છે.


          સમાપન બેઠકનું સંચાલનકુમારઅને પરિષદ સાથે જોડાયેલ પ્રફુલ્લ રાવલે કર્યું હતું. ઠરાવો પસાર થયા બાદ વર્ષા અડાલજાએ કહ્યું હતું કે સાહિત્ય, પુસ્તક અને ભાષા પરત્વેની ચિંતા માત્ર અમુક સંસ્થાઓની જ નહિ પરંતું સમગ્ર સમાજની હોવી જોઈએ. જ્યારે રવીન્દ્ર પારેખે ભાષા બાબતે વધારે ચિંતાતુર થઈને ગુજરાતી ભાષાને અકાળે અવસાન પામતી અટકાવવા માટે હાકલ કરી હતી. યજમાન સંસ્થાના મેનેજિંગ ટ્રસ્ટી ભીખુભાઈ પટેલ અને આચાર્ય મોહનભાઈ પટેલે પરિષદને ફરી વાર આણંદમાં આવવા માટે આમંત્રણ પાઠવ્યું હતું અને પરિષદના વિકાસમંત્રી જનકભાઈ નાયકે અધિવેશનની પૂર્ણાહુતિની જાહેરાત કરી હતી.

January 16, 2014

ગુજરાતી સાહિત્ય પરીષદનું 47મું અધિવેશન - બેઠક પાંચમીઃ શિક્ષણના માધ્યમ તરીકે સાહિત્ય

(24-25-26 ડિસેમ્બરના રોજ યોજાયેલ આ પરિષદમાં ઉદ્દઘાટન સમારોહ, પાંચ બેઠક અને સમાપન સમારોહ હતા. એ કુલ 7 ટુકડાને 7 પોસ્ટ સ્વરૂપે આપની સમક્ષ રજૂ કરવાની નેમ છે. આ રહ્યો છઠ્ઠો ભાગ)


          તારીખ 26 ડિસેમ્બર 2013 ના રોજ સવારે 8-30 વાગ્યે ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના 47મા અધિવેશનની પાંચમી અને અંતિમ બેઠક યોજાઈ હતી. આ બેઠકનો મુસદ્દો હતો ‘શિક્ષણના માધ્યમ તરીકે સાહિત્ય’ અને જનક નાયકે તેનું સંચાલન કર્યું હતું.



          રઘુવીર ચૌધરીએ ‘સમૂહ માધ્યમો અને સાહિત્ય’ વિષય પર વાત કરતા કહ્યું હતું કે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં વાચિકમ અને રંગભૂમિના સમાવેશથી શિક્ષણ પર તેની હકારાત્મક અસરો પડે છે. સોશિયલ મીડિયાને તેમણે નવું અને સશક્ત માધ્મયમ જણાવ્યું હતું અને સૌના આશ્ચર્ય વચ્ચે તેમણે શ્રોતાઓ માટે એક લોકગીત પણ ગાયું હતું જેને સૌએ તાળીઓના ગડગડાટથી વધાવી લીધું હતું.

          એમબીએ, એમસીએ કે ફાર્મસી જેવા ડીગ્રીલક્ષી શિક્ષણના ઘોડાપુરમાં માનવીનો માત્ર એકાંગી વિકાસ જ થાય છે. તેના સર્વાંગી વિકાસ માટે અમેરિકા જેવા દેશોની જેમ ટેકનીકલ વિષયોની સાથે-સાથે સાહિત્યને પણ શામેલ કરવું જોઈએ કે કેમ તે વિષય પર ઠીક-ઠીક ચર્ચા થઈ. ટેકનિકલ વિષયો માણસનો IQ વધારી શકે છે પણ માણસનો EQ (Emotinaol Quotient) અને તેના પરિણામે CQ (Creative Quotient) વધારવાનું કામ તો માત્ર સાહિત્ય જ કરી શકે છે, એમ ભારપૂર્વક કહેવામાં આવ્યું.


          ત્યાર પછી ગુજરાત વિદ્યાપીઠના કુલપતિ સુદર્શન આયંગરને લેપટોપ સાથે રોષ્ટ્રમ પર બોલવા ઊભા થયેલા જોઈને આ ‘સીનિયર સીટિઝન ક્લબ’ જેવી પરિષદમાં પણ સારી માત્રામાં હાજર રહેલા વિદ્યાર્થીઓ અને યુવાનોમાં વિશેષ આકર્ષણ જન્મ્યું હતું. તેમણે ‘સમાજ વિજ્ઞાનમાં સાહિત્ય’ વિષય પર વાત કરવાની શરૂઆતમાં જ બ્યુરોક્રસીની ખિલ્લી ઊડાવતી એક હિન્દી વાર્તા વાંચી સંભળાવી. તેમણે કહ્યું હતું, “માત્ર સાહિત્ય જ ખંડદર્શનમાંથી સમગ્ર દર્શન કરાવી શકે છે…સાહિત્ય સારા કેસ સ્ટડી પૂરા પાડી શકે છે અને કોઈ પણ સમસ્યાને ઊંડાણપૂર્વક સમજાવી શકે છે…તેનો સાચો સંદર્ભ દર્શાવી શકે છે.” સર્જક ભવિષ્યના દર્શનનો આર્ષદ્રષ્ટા હોય છે એવા વિધાન સાથે તેમણે પોતાનું વક્તવ્ય પૂરું કર્યું હતું.

          પાંચમી બેઠકના અંતે વિભાગીય અધ્યક્ષ રમેશ બી. શાહે ‘ભાષા સાહિત્યનો વિકાસ અને શિક્ષણ’ વિષય પર પોતાના મંતવ્યો રજૂ કર્યા હતા. તેમણે અંતે કહ્યું હતું કે પ્રાદેશિક ભાષાઓના વિકાસથી પ્રાદેશિક સાહિત્યનો અને પ્રાદેશિક ભાષામાં શિક્ષણથી જ પ્રદેશનો વિકાસ શક્ય બનશે.

રમેશ બી શાહના વક્તવ્યની પીડીએફ

January 15, 2014

ગુજરાતી સાહિત્ય પરીષદનું 47મું અધિવેશન - બેઠક ચોથીઃ સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો

(24-25-26 ડિસેમ્બરના રોજ યોજાયેલ આ પરિષદમાં ઉદ્દઘાટન સમારોહ, પાંચ બેઠક અને સમાપન સમારોહ હતા. એ કુલ 7 ટુકડાને 7 પોસ્ટ સ્વરૂપે આપની સમક્ષ રજૂ કરવાની નેમ છે. આ રહ્યો પાંચમો ભાગ)

          25મી ડિસેમ્બરે રાત્રે 8-00 વાગ્યે યોજાયેલ ચોથી બેઠકમાં યજમાન સંસ્થા દ્વારા સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમીના મહામાત્ર હર્ષદ ત્રિવેદીએ અતિથિવિશેષ તરીકે હાજરી આપી હતી અને પ્રાસંગિક વક્તવ્ય આપ્યું હતું.



          પછી સતીશ વ્યાસની હાજરીમાં જ તેમના નાટક ‘અંગુલિમાલ’ને થોડુંક ટૂંકાવીને રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. નાટક પછી બે પારંપરિક નૃત્યો થયા બાદ ચં.ચી. મહેતાના એકાંકી ‘હોહોલિકા’નું તરવરાટ ભર્યું મંચન કરવામાં આવ્યું હતું. બંને મંચનના દિગ્દર્શક કવિત પંડ્યા હતા અને કૉલેજના જ વિદ્યાર્થીઓએ તેમાં અભિનય કર્યો હતો. થોડોક સમય વીજળી પુરવઠો ખોરવાઈ જવા જેવી મુશ્કેલી છતાં વિશેષ પ્રમાણમાં હાજર રહેલા દર્શકોએ સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોને માણ્યા હતા.

January 14, 2014

ગુજરાતી સાહિત્ય પરીષદનું 47મું અધિવેશન - બેઠક ત્રીજીઃ વિવેચન-સંશોધન

(24-25-26 ડિસેમ્બરના રોજ યોજાયેલ આ પરિષદમાં ઉદ્દઘાટન સમારોહ, પાંચ બેઠક અને સમાપન સમારોહ હતા. એ કુલ 7 ટુકડાને 7 પોસ્ટ સ્વરૂપે આપની સમક્ષ રજૂ કરવાની નેમ છે. આ રહ્યો ચોથો ભાગ)

          25 ડિસેમ્બરે જ બપોરે 3-00 વાગ્યે વિવેચન અને સંશોધન જેવા નક્કર વિષય પર અધિવેશનની ત્રીજી બેઠકનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. વિવેચક એ સર્જકનો જોડિયો ભાઈ છે એમ કહીને સંચાલક કીર્તિકા શાહે બેઠકની શરૂઆત કરી હતી. વિભાગીય અધ્યક્ષ અજિત ઠાકોરો અણિશુદ્ધ ઉચ્ચારોમાં ‘ભારતીય પરંપરામાં શાસ્ત્રીયવિમર્શની પદ્ધતિઓઃ ટીકાના વિશેષ સંદર્ભ’માં વિષય પર એકદમ પાંડિત્યપૂર્ણ પ્રવચન આપ્યું હતું. તેમણે નવધા શાસ્ત્રીય વિમર્શ પદ્ધતિઓની ટૂંકમાં વાત કરીને શાસ્ત્રીય વિમર્શની પદ્ધતિના ઊદાહરણ તરીકે ‘મેઘદૂતસંજીવિની’ની તલસ્પર્શી છણાવટ કરી હતી.

અજિત ઠાકોરના વક્તવ્યની પીડીએફ

          ત્યાર બાદ હર્ષવર્ધન ત્રિવેદીએ ‘સૈદ્ધાંતિક વિચારણામાં પારિભાષિક સંજ્ઞાઓનું પ્રયોજન’ વિષય પર ઊંડાણપૂર્વકનું વક્તવ્ય આપ્યું હતું. અઘરો વિષય હોવા છતાં સચેત અને રસિક શ્રોતાઓના પ્રોત્સાહનને કારણે તેઓ પોતાના સ્ટેજ ફોબિયાને અતિક્રમીને જાતે જ આખું વક્તવ્ય આપી શક્યા હતા જેને બધાએ તાળીઓથી વધાવી લીધું હતું.


          ત્યાર પછી ‘પદવી કેન્દ્રી સંશોધનોનો ફાલ અને દિશા’ વિષય પર હસિત મહેતાએ ખૂબ જ જહેમતના અંતે તૈયાર કરેલ વક્તવ્ય આપ્યું હતું. કુલ 400 ઉપરાંત શોધ મહાનિબંધ વાંચીને તેના પરિપાક રૂપે તેમણે કહ્યું હતું, “વિવેચન સૌંદર્ય સાથે સંબંધ ધરાવે છે જ્યારે સંશોધન તથ્યો સાથે…પરંતું હવે એવી પરિસ્થિતી આવી છે જ્યારે નાનકડા લેખ જેવા વિષય પર શોધમહાનિબંધ લખી નાખવામાં આવે છે…તેમાં ઊંડાણ કે વ્યાપ વર્તાતા નથી અને છીછરાપણું વ્યાપ્ત છે…તેની ભાષા છાપા કે પ્રશંસાપત્રો જેવી રેઢિયાળ જણાતી હોય છે…અને સંશોધનના અંતે ઉપસંહારમાં કશું નવું મળ્યાનું જણાતું નથી.” બકરીના ગળાના આંચળ જેવા નિરર્થક સંશોધનો માટે તેમણે ઊઠાંતરી અને ઘોસ્ટ રાઇટિંગ જેવા ગંભીર પ્રશ્નો ઊઠાવ્યા હતા.

          ત્રીજી બેઠકના છેલ્લા વક્તા તરીકે રાજેશભાઈ પંડ્યા ‘મધ્યકાલીન સાહિત્ય અને વર્તમાન સંદર્ભ’ વિષય પર બોલ્યા હતા. તેમણે વિવિધ સમયગાળામાં ગુજરાતીમાં લખાયેલી ‘રામાયણ’ અને તેના અહલ્યા, શબરી અને વાનર જેવા સંદર્ભો આપીને સર્જકની તત્કાલીન સમાજ સાથેની નિસ્બતને ચીંધી બતાવી હતી.


          બેઠકના અંતે અજિતે ઠાકોરના ‘વક્તાએ પાંચ આંગળીએ સરસ્વતી પૂજ્યા હોય તેવા શ્રોતાઓ’ સંબોધનને શ્રોતાઓ તાળીઓના ગડગડાટથી વધાવી લીધો હતો.

January 13, 2014

ગુજરાતી સાહિત્ય પરીષદનું 47મું અધિવેશન - બેઠક બીજીઃ કેફિયત

(24-25-26 ડિસેમ્બરના રોજ યોજાયેલ આ પરિષદમાં ઉદ્દઘાટન સમારોહ, પાંચ બેઠક અને સમાપન સમારોહ હતા. એ કુલ 7 ટુકડાને 7 પોસ્ટ સ્વરૂપે આપની સમક્ષ રજૂ કરવાની નેમ છે. આ રહ્યો ત્રીજો ભાગ)


          અધિવેશનના બીજા દિવસે, 25 ડિસેમ્બર 2013ના રોજ, સવારે 8-00 થી 9-30 દરમિયાન પરિષદની જૂની તેમજ નવી મધ્યસ્થ સમિતિ અને કાર્યવાહક સમિતિની સંયુક્ત બેઠક યોજાઈ હતી.


          વિભાગીય અધ્યક્ષ માધવ રામાનુજની ગેરહાજરીમાં નીતિન વડગામાના સંચાલન હેઠળ સવારે 9-30 વાગ્યે અધિવેશનની બીજી બેઠક યોજાઈ હતી જેમાં સાહિત્યસ્વરૂપ કેફિયત હેઠળ સૌ પ્રથમ કવિ હરીશ મિનાશ્રુએ પોતાના જીવન અને કવનની કેફિયત રજૂ કરી હતી. તેમણે કહ્યું હતું, “કવિતા પોતાની રમણીયતાની ઢાંકતી રહે છે…આપણને એવો ખ્યાલ હોય છે કે કવિ પાસે એનું કોઈ ડિકોડીંગ મેન્યુઅલ હોવું જોઈએ જેના આધારે કવિતાને પામવામાં સરળતા રહે છે.” એમ કહી તેમણે કવિની કેફિયતની પ્રાસ્તાવિકતા સમજાવી હતી અને પોતાના વિવિધ સર્જન પાછળ છુપાયેલી પોતાની કેફિયત જણાવી હતી.


માધવ રામાનુજના વક્તવ્યની પીડીએફ
હરીશ મિનાશ્રુની કેફિયતની પીડીએફ

          બીજી બેઠકના બીજા વક્તા તરીકે કવિ મનોહર ત્રિવેદી હતાં. તેમણે કહ્યં હતું, “કવિતા ક્યાંથી આવે એ તો મારો વ્હાલો પણ ન સમજાવી શકે, તો હું ક્યાંથી સમજાવી શકું? એટલે મેં તો જીવનની એક જ ગતિ રાખી છે કે ‘કોઈ જાતું હળવે હળવે, કોઈ ઘા એ ઘા, તું તારી રીતે જા, તું તારી રીતે જા.’ ” તેમણે વિવિધ પ્રસંગોમાંથી ઉત્પન્ન થયેલ વિવિધ કવિતાઓ અને તેની પૃષ્ઠભૂમિનો રસાસ્વાદ કરાવ્યો હતો પોતાનું બાળપણ તેમજ બાનું સૂપડું, હિંચકો અને ગળાના તાલનો ત્રિવિધ સંગમ, લોકભારતીનું શિક્ષણ અને એવી ઘણી અંગત બાબતો વિષે તેમણે નિખાલસતાથી વાતો કરી હતી.

          જોકે આ બેઠકમાં શ્રોતાઓને સૌથી વધુ ડોલાવ્યા હતા લોકપ્રિય ગઝલકાર જલન માતરીએ. તેમણે માત્ર પોતાની જ નહિ પરંતું ગુજરાતી ભાષાની ગઝલની કેફિયત રજૂ કરી નાખી હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે હિન્દુસ્તાનની સૌ પ્રથમ ઉર્દૂ ગઝલ તેમના પરદાદા હસન અલીએ સુરતમાં રહીને લખી હતી. જોકે પ્રથમ ગુજરાતી ગઝલ વિષે એવી ચોક્કસ માહિતી નથી મળતી, પરંતું તાર્કિક અનુમાનો મુજબ પ્રથમ ગુજરાતી ગઝલ સુરતની આસપાસના કોઈ વિસ્તારમાં રચાઈ હોવી જોઈએ, એમ તેમણે ઉમેર્યું હતું. તેમણે ગુજરાતી ભાષામાં નાયગરા ધોધની જેમ વહી રહેલ ગઝલ માટે પોરસ અને તેની ગુણવતા વિષે ચિંતા વ્યક્ત કરીને ‘સૂરજની કબર’ બનાવનાર આ સાહિત્ય પ્રકાર માટે આશાવાદ રજૂ કર્યો હતો. તેમના વક્તવ્યના અંતભાગમાં વીજળી ચાલી ગઈ હોવા છતાં માઇકની સુવિધા વિના પણ જલન માતરીએ પોતાની ચુનંદા ગઝલો રજૂ કરીને શ્રોતાજનોને ડોલાવ્યા હતા.

જલન માતરીના વક્તવ્યનો ઑડિયો


January 12, 2014

ગુજરાતી સાહિત્ય પરીષદનું 47મું અધિવેશન - બેઠક પહેલીઃ છંદ રાજેન્દ્ર

(24-25-26 ડિસેમ્બરના રોજ યોજાયેલ આ પરિષદમાં ઉદ્દઘાટન સમારોહ, પાંચ બેઠક અને સમાપન સમારોહ હતા. એ કુલ 7 ટુકડાને 7 પોસ્ટ સ્વરૂપે આપની સમક્ષ રજૂ કરવાની નેમ છે. આ રહ્યો બીજો ભાગ)

          24મી ડિસેમ્બરે રાત્રે 8-30 વાગ્યે ‘છંદ રાજેન્દ્ર’ અધિવેશનની પ્રથમ બેઠક યોજાઈ હતી જેનો વિષય હતો રાજેન્દ્ર શાહની કવિતાઓનો આસ્વાદ. મૂળે તો આ બેઠકમાં વિભાગીય અધ્યક્ષ ધીરુ પરીખના મુખેથી સૌને રાજેન્દ્ર શાહને માણવાની આતુરી હતી પરંતું તેમની નાદુરસ્ત તબિયતને કારણે એ શક્ય બન્યું નહોતું. તેમ છતાં સંયોજક પરેશ નાયકે રસિકજનો માટે એ બેઠક રસપ્રદ રહે તેની કાળજી રાખી હતી. તેમાં ધીરુ પરીખનું વક્તવ્ય ‘રાજેન્દ્ર શાહઃ લયનો ઉત્સવ’ શામેલ કરવામાં આવ્યું હતું પરંતુ તેમની ગેરહાજરી સૌને કઠી હતી.

ધીરુ પરીખનું વક્તવ્યઃ રાજેન્દ્ર શાહ - લયનો ઉત્સવ

January 11, 2014

ગુજરાતી સાહિત્ય પરીષદનું 47મું અધિવેશન - ઉદ્દઘાટન સમારોહ

(24-25-26 ડિસેમ્બરના રોજ યોજાયેલ આ પરિષદમાં ઉદ્દઘાટન સમારોહ, પાંચ બેઠક અને સમાપન સમારોહ હતા. એ કુલ 7 ટુકડાને 7 પોસ્ટ સ્વરૂપે આપની સમક્ષ રજૂ કરવાની નેમ છે. આ રહ્યો પહેલો ભાગ)

          24, 25 અને 26 ડિસેમ્બર, 2013 ના રોજ આણંદની સરદાર પટેલ એજ્યુકેશન ટ્રસ્ટ સંચાલિત એન. એસ. પટેલ આર્ટ્સ કૉલેજના યજમાનપદે અને ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી, ગાંધીનગરના સહયોગથી ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદનું 47મું અધિવેશન યોજાઈ ગયું.


          24મી ડિસેમ્બર, 2013 ના રોજ સમયસર બપોરના 3-00 વાગ્યે ઉ‌દ્‍ઘાટન સમારંભની શરૂઆત થઈ જેમાં કૉલેજના વિદ્યાર્થીઓએ ‘જય જય ગરવી ગુજરાત’ ગીત ગાઈને આ અને આવા અધિવેશનોના કેન્દ્રવર્તી વિચાર તરીકે શું હોવું જોઈએ તેનો અંગુલિનિર્દેશ કરી આપ્યો. ત્યારબાદ એન. એસ. પટેલ કૉલેજ તરફથી સ્વાગત મંત્રી મોહનભાઈ પટેલ અને સ્વાગત પ્રમુખ ભીખુભાઈ પટેલે મહેમાનોનું સ્વાગત કર્યું. પરિષદમંત્રી રાજેન્દ્ર પટેલ દ્વારા ત્યાર બાદ વાર્ષિક અહેવાલ રજૂ કરવામાં આવ્યો. પરિષદના તત્કાલીન પ્રમુખપદે બિરાજેલ વર્ષાબહેન અડાલજાએ પ્રમુખપદના કાર્યભારની સોંપણી ધીરુભાઈ પરીખને કરી હતી અને ફેસબુક તેમજ વોટ્સએપ વાપરતી નવી પેઢીને ગુજરાતી પરિષદ અને સાહિત્ય સાથે જોડાતી જોયાનો રાજીપો વ્યક્ત કર્યો હતો. પ્રફુલ્લ રાવલે પ્રમુખશ્રીનો પરિચય કરાવ્યો.


ત્યાર બાદ ધીરુભાઈ પરીખે ઢળતી ઉંમરે અને નાજુક તબિયત છતાં પણ આશ્ચર્ય પમાડે તેવા રણકતા અવાજે ‘સર્જક અને સ્વાતંત્ર્ય’ વિષય પર પોતાનું વક્તવ્ય રજૂ કર્યું હતું. તેમણે કહ્યું હતું, “સર્જક, અનુવાદક કે અનુસર્જક પોતાની સર્જનપ્રવૃત્તિના કાળે સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા અનુભવે છે. એ સ્વનો પણ તાબેદાર થતો નથી. એ સર્જનની ક્ષણોમાં પૂરેપૂરો સ્વાયત્ત હોય છે. કોઈની પણ શેહશરમમાં સર્જક સર્જનક્ષણે આવતો નથી.” ભારતીય અને પાશ્ચાત્ય સાહિત્યના વિવિધ ઊદાહરણોથી સંપકૃત એવા ગહન અને અર્થસભર પ્રવચન બાદ રઘુવીર ચૌધરીએ પણ પ્રાસંગિક વક્તવ્ય આપ્યું હતું. યજમાન સંસ્થા વતી અજયસિંહ ચૌહાણે બધાનો આભાર માન્યો હતો.
શ્રી ધીરુભાઈ પરીખના વક્તવ્યની પીડીએફ
શ્રી ધીરુભાઈ પરીખના વક્તવ્યનો ઓડિયો
રઘુવીર ચૌધરીનું વક્તવ્યનો ઓડિયો

January 09, 2014

વર્ચ્યૂઅલ વર્લ્ડમાંથી રિઅલ વર્લ્ડમાં

          ફેસબુક, વોટ્સએપ, ટ્વીટર અને અન્ય તમામ સોશિયલ મીડિયાને ગાળો આપવાની ફેશન થઈ ગઈ છે. પણ મને તો એ બધા જ બહુ ઉપયોગી લાગ્યા છે. તમને વાપરતા આવડે તો એ કેટલા મદદરૂપ થઈ શકે છે! મને તો એમના થકી ઘણા સારા મિત્રો મળ્યા છે. યુકેની સાહિત્ય અકાદમીનો પહેલો પરિચય જ ફેસબુક વતી થયો (થેંક્સ ટુ પંચમભાઈ શુક્લ) અને પછી તો તેમાં સમાન રસ ધરાવનારા ઘણા બધા મિત્રો મળતા જ રહ્યા.
          ગુજરાતી નેટ જગતના મેરેથોન બ્લૉગર અને મેરેથોન રનર (ઉપરાંત ઘણું બધું એવા) કાર્તિકભાઈ મિસ્ત્રીનો પ્રાથમિક પરીચય પણ બ્લૉગ અને સોશિયલ મીડીયા થકી જ થયો. તેમનો બ્લૉગ નિયમિત વાંચનારને તો કાર્તિકભાઈનું K3 ફેમિલી જરા પણ અજાણ્યું નહિ લાગે.
          અત્યારે કડકડતી ઠંડીમાં જ્યારે આખું ગુજરાત સાંજથી રજાઈમાં પ્રવેશી જાય છે ત્યારે કાર્તિકભાઈ મેરેથોન દોડવા માટે છેક મુંબઈથી અહીં આવ્યા હતા અને મેરેથોનના આગલા દિવસે જ (04/01/2014) મને મળવાનો મેળ પાડી દીધો.
          

          છેક મોડી સાંજે પણ તેઓ સમય કાઢીને મારા ઘરે આવ્યા અને અમે કેટલાય વિષયો પર પેટ ભરીને વાતો કરી. એમને પહેલી વાર મળ્યા હોય એમ તો લાગતું જ નહોતું પણ એવું જરૂર લાગતું હતું કે આ મુલાકાત વખતે તેઓ લેપટોપમાંથી કૂદકો મારીને બહાર આવી ગયા હોય!
          ગુજરાતી ભાષા પરત્વેનો તેમનો લગાવ અને નિખાલસતા સવિશેષ ગમ્યા. ફરી વાર અને વારંવાર મળવાની ઇચ્છા, જો એ બોર ન થયા હોય તો!
          અન્ય વર્ચ્યૂઅલ ફ્રેન્ડ્સને પણ રિઅલ ફ્રેન્ડ્સ બનવાનું સસ્નેહ આમંત્રણ.

January 08, 2014

'દિવ્ય ભાસ્કર' અને 'ગુજરાત સમાચાર'માં

આ તો માત્રે એટલું જ કહેવાનું કે ગઈકાલે સ્થાનિક સમાચાર પત્રોમાં કલામ સાહેબે કરેલ પુસ્તકના વિમોચનની નોંધ લેવાઈ. હવે તેમના નામે તમને વધારે બોર નહિ કરું.

'સિટી ભાસ્કર' 8 જાન્યુઆરી 2014

'ગુજરાત સમાચાર પ્લસ', 8 જાન્યુઆરી 2014

January 07, 2014

રાષ્ટ્રપતિ અબ્દુલ કલામ સાથેની મુલાકાત

જ્યારથી એવા સમાચાર મળ્યા કે ભારતના ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ એપીજે અબ્દુલ કલામને મળવા જવાનું છે ત્યારથી એ દિવસથી રાહ જોતો હતો. ઘરમાં કે મિત્રવર્તુળમાં કોઈને વાત પણ નહોતી કરી કારણ કે આવી ઘટનાઓમાં ઘણા જોઅને તોહોય છે અને છેલ્લી ઘડીએ કોઈ લોચા પડશે જ એમ મને મનથી થતું હતું.
પણ છેવટે એ દિવસ (03/01/2014) આવી પહોંચ્યો હતો. એકબાજુ અમદાવાદના કનોરિયા સેન્ટરમાં શરૂ થઈ રહેલ ગુજરાતી લિટરેચર ફેસ્ટિવલમાં હાજર રહેવાની તાલાવેલી હતી તો બીજી બાજુ કલામ સાહેબને મળવાની અદમ્ય ઝંખના હતી. તો પણ જીએલએફના ઉદ્દઘાટનમાં તો પહોંચી જ ગયો અને ત્યાં ઘણી મજા માણી. પરંતું ત્યાં મારા પ્રકાશક રોનક શાહ (નવભારત સાહિત્ય મંદિર) મળી ગયા અને મને તેમણે યાદ અપાવ્યું કે મારે શાહીબાગ સમયસર હાજર રહેવું જરૂરી છે. એટલે ઉદ્દઘાટન સમારોહ પત્યા પછી મારે નીકળી જવું પડ્યું.

ઉત્તેજના એટલી હતી કે બધા કરતા સૌથી પહેલા હું જ ત્યાં પહોંચી ગયો અને પછી રાહ જોઈને કંટાળ્યો. જોકે સાડા ત્રણના સમયે એકને બાદ કરતા બધા જ આવી ગયા. પરંતું એ એક વ્યક્તિની રાહમાં અમારે દસ મિનિટ મોડું થયું અને એ દરમિયાન કલામ સાહેબને લંચ લેવા માટે બેસાડી દેવામાં આવ્યા. એટલે અમારે થોડીક વધારે રાહ જોવી પડી.
પહેલા એનેક્સી હાઉસની લાઉન્જમાં, ત્યા પછી ગેસ્ટ હાઉસના કોઈ રૂમમાં રાહ જોવામાં અમે લગભગ ચાલીસેક મિનિટ વીતાવી એ સમયે પણ જાતજાતના વિચારો આવતા રહ્યાં. કલામ સાહેબની વિંગ્સ ઑફ ફાયરવાંચતી વખતે સહેજે તેમનાથી પ્રભાવિત થઈ જવાનું બન્યું હતું. એ પુસ્તકના પ્રસંગોને હું યાદ કરતો હતો. દરમિયાન કલામ સાહેબના પી.એ. આવીને મળી ગયા અને ત્યાર બાદ વિંગ્સ ઑફ ફાયરઅને મેં અનુવાદિત કરેલ પુસ્તક વિકસિત ભારતની ખોજના સહલેખક ડૉ. અરુણ તિવારી પણ આવીને મળી ગયા એટલે થોડીક ધરપત થઈ.
ચાલીસ મિનિટના અંતે છેવટે અમને જવાની મંજૂરી મળી અને કલામ સાહેબના મુલાકાત રૂમમાં પ્રવેશતા જ ઘણી બધી કલ્પનાઓ ભાંગીને ભુક્કો થઈ ગઈ. તેમને વાંચીને એટલો ખ્યાલ તો જરૂર આવ્યો હતો કે કલામ સાહેબ ભપકાવાળા બ્યુરોક્રેટ તો નથી જ પરંતું મુલાકાત સમયે તેમનો દમામ અવશ્ય જોવા મળશે. તેના બદલે એકદમ અનૌપચારિક વસ્ત્રોમાં તેઓ ખૂબ જ સરળતાથી, ‘કમ્ફર્ટિંગસ્મિત સાથે ઊભા હતા. અને એ ખરેખર અમને આવકારવા ઊભા હતા! વળી મનમાં બીજી કલ્પના એમ પણ હતી કે જેમની સિક્યુરિટીમાં આટઆટલા સુરક્ષાકર્મીઓ હાજર છે તેમના રૂમમાં તેમનો અંગત મદદનીશ અને એવા એકાદ-બે વ્યક્તિઓ બગલમાં કોઈ કામના-નકામા ફોલ્ડર લઈને તો જરૂર હાજર હશે. તેના બદલે કલામ સાહેબ એકલા જ.
અંદર જઈને અમારા સૌ વતી પ્રકાશક રોનકભાઈ શાહે કલામ સાહેબનું અભિવાદન કર્યું અને તેમના હાથમાં મેં અનુવાદિત કરેલ પુસ્તક મૂક્યું. એ પુસ્તકના ટાઇટલ પર તેમની જેવી સુંદર સ્મિત વાળી તસવીર છે તેવા જ સ્મિત સાથે તેમણે એ પુસ્તક હાથમાં લીધું. કોઈ મોટો માણસ કે મોટા ગજાનો લેખક આવા સમયે પ્રોત્સાહન આપતો પ્રતિભાવ આપે કે વેરી ગુડઅચ્છા કિયા હૈકીપ ઇટ અપ…’ અથવા શાબાસી આપે કે પીઠ થાબડે. પરંતું કલામ સાહેબે તો એવી કોઈ મોટપ દાખવ્યા વિના એકદમ સરળ માણસની જેમ મુદ્દાનો જ સવાલ પૂછ્યો, “કૈસા જા રહા હૈ યે?” તેમનો મતલબ હતો કે આ પુસ્તકનું વેચાણ અને પ્રતિભાવ કેવો છે? રોનકભાઈએ તેનો હકારાત્મક પ્રતિભાવ આપ્યો.
સિદ્ધાર્થ રામાનુજ આ પુસ્તકના ટાઇટલના ડિઝાઇનર છે અને એ કલામ સાહેબ માટે વી. રામાનુજ સાહેબે દોરેલ એક ડ્રોઇંગને મઢાવીને લાવ્યા હતા. તેમણે એ ડ્રોઇંગ કલામ સાહેબને ભેટમાં આપ્યું ત્યારે પણ એજ સહજતાથી તેમણે પૂછ્યું, “યે કહાં કા ડ્રોઇંગ હૈ?” મૂળે એ ચિત્ર પોરબંદરની કોઈ વેસ્ટલેન્ડનું હતું કે જે જમીન માફિયાઓના કબજામાં હતી. ગામના લોકોએ સામૂહિક પ્રયત્નોથી તેને મુક્ત કરાવીને મીઠા પાણીની મદદથી પડતરમાંથી ઊપજાઉ બનાવી દીધી છે. આટલી જ વાત હતી પણ સિદ્ધાર્થભાઈએ પણ કદાચ મારી જેમ જ કલામ સાહેબ વિશે બહુ મોટા અને ખોટા ખ્યાલ બાંધ્યા હશે. તેમને એમ હશે કે કલામ સાહેબ પાસે આવું બધું પૂછવા સાંભળવાનો સમય ક્યાં હશે? એટલે તેમણે મનથી એવા કોઈ જ સવાલની તૈયારી નહિ રાખી હોય. જ્યારે કલામ સાહેબે ખરેખર તેમને એમ પૂછ્યું ત્યાર પેલી નાનકડી વાત પણ તેમણે ખચકાટ સહ એકદમ લંબાણથી સમજાવી.
ત્યાર બાદ કુણાલભાઈ શાહે મારી ઓળખાણ અનુવાદક તરીકે કરાવી. એક ક્ષણમાં કલામ સાહેબે મને જોઈને હાથ મિલાવ્યા. મને કહ્યું કે અચ્છા કિયા હૈઅને ફરી પાછું એક અદના આદમી તરીકે તેમણે મને પૂછ્યું કે પુસ્તક કેવું લાગ્યું. મેં કહ્યું કે, “આઇ હોપ ઑલ ધ પીપલ ઑફ અવર નેશન શેર્સ યોર ડ્રીમ. (હું આશા રાખું કે આપના સ્વપ્નમાં આપણા રાષ્ટ્રના તમામ લોકો સહભાગી બને).તેમણે એ સાંભળીને ફરી વાર સ્મિત આપ્યું.
તેમના પુસ્તકો પરથી તરત જ ખ્યાલ આવી જાય છે કે તેઓ એક બાબત દ્રઢપણે માને છે કે ભારતનો વિકાસ ભારતનું યુવાધન જ કરી શકશે. માટે તેમના અનુવાદિત પુસ્તકના પ્રકાશક, ડિઝાઇનર અને અનુવાદક તરીકે યુવાનોને હાજર જોઈને તે ખુશી અનુભવતા હતા. અત્યાર સુધી તો તેઓ તેમના રૂમમાં અમારાથી જ ઘેરાયેલા હતાં. તેમની સાથે મારી ઓળખાણ કરાવવામાં આવી ત્યાર બાદ તેમના સહલેખક ડૉ. અરુણ તિવારી પ્રવેશ્યા. તેમને જોઈને કલામ સાહેબે મારી તરફ આંગળી ચીંધીને કહ્યું, “મીટ ધી યંગ ટ્રાન્સલેટર. ઇન્હોને યે ટ્રાન્સલેશન કિયા હૈ!પ્રશસ્તિ તો કોને ન ગમે? પરંતું કલામ સાહેબને વધારે આનંદ એ હતો કે ભારતનું યુવાધન સરસ કામ કરી રહ્યું છે.
પછી ડૉ. તિવારીએ પણ મને અન્ય એક નવા પુસ્તકની માહિતી આપી અને તેની મેન્યુસ્ક્રીપ્ટ મોકલી આપવાનું વચન આપ્યું. તેમણે પણ સરળતાથી કહ્યું, “દેખ કે બતાના કી ટ્રાન્સલેશન કરને જૈસી બુક હૈ કી નહિ?” 
એ દરમિયાન રોનક ભાઈ અને કુણાલ ભાઈએ ભેગા મળીને સાથે લાવેલા પુસ્તકો બેગમાંથી કાઢી રાખ્યા હતા અને અનૌપચારિક રીતે કલામ સાહેબે મારા (અમારા) પુસ્તકનું અંગત વિમોચન કર્યું.
તેમને મળવા માટે મુલાકાતીઓની કતાર લાગેલી જ હતી એટલે અમારે અનિચ્છાએ પણ એ કક્ષની બહાર નીકળવું જ પડશે એની તો અમને જાણ હતી જ. પણ જતા-જતા મારે તેમના અનુવાદિત પુસ્તક પર તેમના હસ્તાક્ષર કરાવવા હતા એટલે મેં વિકસિત ભારતની ખોજનું પહેલું પાનું ખોલીને તેમની સામે ધર્યું. તેમણે એકદમ સૂચક નજરે મારી સામે જોઈને સમજાવી દીધું કે તેમને હસ્તાક્ષર આપવામાં કોઈ જ વાંધો નથી પરંતું તેમની પાસે પેન નથી. (આવા સરળ માણસ હસ્તાક્ષર આપવા ખિસ્સામાં પેન લઈને તો ન જ ફરતા હોય.) એટલે મેં મારા ખિસ્સામાં રહેલી પેન તેમને આપી. તેમણે હસ્તાક્ષર કરી આપ્યા. સિદ્ધાર્થ ભાઈ તેમનું એક કેરીકેચર પણ ઘરેથી બનાવી લાવેલા જેની પર તેમણે પણ હસ્તાક્ષર લીધા. હસ્તાક્ષર કરીને યાદ રાખીને તેમણે એ પેન મને પાછી પણ આપી.
અમે બધા સરળ માણસની સાદગીથી અંજાઈને એ રૂમમાંથી બહાર નીકળ્યા હતા. રૂપિયાનો સિક્કો ખખડાટ કરતો હશે, હજારની નોટ નહિ. ખરૂને?