તાજેતરની પોસ્ટસ

March 09, 2013

ઇન્ડી બ્લૂઝઃ 'ધૂમકેતુ' અદ્રશ્ય અને મીનળદેવી કચરાપેટીમાં

'ધૂમકેતુ'ની જગ્યાએ શ્રી કવિ પ્રભુલાલ માર્ગ
     માની લો કે એક ગરીબ ઘરમાં ચાર પેઢીના થઈને પચાસેક માણસો રહે છે. પૂરતું ખાવાનું નથી મળતું એટલે ઘરડાની દવા નહિ કરાવવાનું કારણ સમજી શકાય એમ છે. પણ આવતા-જતા ખખડધજ ખાટલામાં પડેલ એ ઘરડા માણસને લાતો મારતા જવાની માનસિકતાને શું કહેશો? આપણે આપણા સાંસ્કૃતિક વારસાને જાળવવા પ્રત્યે કેટલા ઉદાસીન છીએ, એના બે ઉદાહરણ જોઈને આ પ્રશ્ન ઉઠ્યો. ચાલો શું જોયું એની માંડીને વાત કરું, જેથી ખ્યાલ આવે કે આ ઘરડા માણસને લાત મારવાની માનસિકતાનો વિચાર કેમ આવ્યો.
     
મીનળદેવી વાવ
     નવલકથા અને ટૂંકી વાર્તા એ મારા પ્રિય સાહિત્ય પ્રકાર છે અને ટૂંકી વાર્તામાં ગૌરીશંકર ગોવર્ધનરામ જોશી 'ધૂમકેતુ' ની ટૂંકી વાર્તાઓ અત્યંત પ્રિય છે. તેમનું 'તણખા મંડળ' વાંચતા એવો નિર્ધાર કર્યો હતો કે વીરપુર જઈને તેમનું જન્મસ્થાન જોવું. (વીરપુર એક માત્ર મંદિર એવું છે કે જ્યાં જવાનો ઉમળકો આવે છે કારણ કે વર્ષોથી ત્યાં કોઈ પણ સ્વરૂપે કંઈ પણ ભેટ સ્વીકારવામાં નથી આવતી, લાખો-કરોડો ખર્ચીને ભવ્ય મંદિર બાંધવામાં નથી આવતા અને ભગવાનના નામે વેપાર નથી થતો.)
કચરાપેટી બની ગયેલ મીનળદેવી વાવ
     આમ તો ખ્યાલ જ હતો કે આપણે સાંસ્કૃતિક વારસો જાળવાની વૃત્તિ નથી ધરાવતાં એટલે 'ધૂમકેતુ'નું ઘર બિસ્માર હાલતમાં જ હશે. પણ ત્યાં જઈને આટલો મોટો આઘાત લાગશે એમ નહોતું ધાર્યું. બિસ્માર હાલતમાં તો શું એ ઘર જ નથી અને હોય તો કોઈને ખબર નથી. મતલબ કે વારસો જાળવવાની વાત તો જવા દો, યાદ રાખવાની પણ જરૂર નથી લાગતી. જેને 'ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તાના આધુનિક સ્વરૂપના જનક'નું બિરુદ અપાયું છે, એને ત્યાં ભાગ્યે જ કોઈ નામથી ઓળખે છે. એકદમ ઘરડા દુકાનદારો અને ગ્રામવાસીઓને શોધી-શોધીને પૂછ્યું, તો તેમને 'ધૂમકેતુ' કોણ હતા, એ તો ખબર હતી, પણ એમના જન્મસ્થળ વિશે કોઈ માહિતી નહોતી. બે-ત્રણ વૃદ્ધો એમ જણાવ્યું કે ગામમાં એક રસ્તાનું નામ 'ધૂમકેતુ' માર્ગ આપવામાં આવ્યું હતું, એટલે ઘણી આશા સાથે અમે ત્યાં ગયા. પણ 'ધૂમકેતુ' માર્ગ ક્યાંય મળ્યો જ નહિ. ચલક-ચલાણું રમતા-રમતા લગભગ આખું ગામ ફરી લીધું પણ ક્યાંય 'ધૂમકેતુ' શબ્દ લખેલો જોવા મળ્યો નહિ. વિવિધ માહિતી ભેગી કરીને એમ ધારણા બાંધી કે અત્યારે જે 'શ્રી કવિ પ્રભુલાલ માર્ગ' તરીકે ઓળખાય છે, તે ભૂતકાળમાં 'ધૂમકેતુ' માર્ગ હતો અને એ શેરીના કોઈ ઘરમાં તેમનો જન્મ થયો હશે.

ત્રણ માળની મીનળદેવી વાવ
મીનળદેવી વાવની અંદર
     આ તપાસ કરતાં-કરતાં જઈ પહોંચ્યા એક ગંદી વાવ નજીક. તેનું પાટીયું વાંચીને જાણવા મળ્યું કે એ 'મીનળદેવી વાવ' છે. પછી લોકોને પૂછી-પૂછીને ખાતરી કરી કે આ એજ મીનળદેવી કે જેને 'પાટણની પ્રભુતા'માં કનૈયાલાલ મુનશીએ મુંજાલ મહેતા સાથે અમર કર્યા છે? તો જવાબ મળ્યો હા. આ મીનળદેવીની કુખે નજીકમાં આવેલ એક આશ્રમમાં સિદ્ધરાજ જયસિંહનો જન્મ થયો હતો એટલે તેની યાદગીરી સ્વરૂપે આ ત્રણ માળની વાવ બનાવવામાં આવી હતી. ગુજરાતના ઈતિહાસમાં સિદ્ધરાજ જયસિંહનું કેટલું બધું મહત્વ છે, એ તો સૌ જાણે જ છે. એમની સાથે જોડાયેલી આ વાવના શું હાલ છે, એના માટે તસવીર જોઈ લો.

જેના પરથી વીરપુર નામ પડ્યું એ વીરપરાનાથ
     આપણા પ્રશાસન પાસે પૈસા નથી અને જનતા પોતાના વર્તમાન અને પોતાની આગલી પેઢીના ભવિષ્યની ચિંતામાં વ્યસ્ત છે, એટલે ભૂતકાળ પ્રત્યે ઉદાસીન હોય એ ગળે ઉતરે એવું બહાનું લાગે છે. મતલબ કે પુરાતન વારસાની જાળવણી પાછળ નાણા અને સમય ખર્ચવામાં આવતા નથી. પણ તેનો મતલબ એમ તો ન થાય ને કે એ વારસાને નુકસાન પહોંચાડવું કે તેને જાહેર કચરાપેટી બનાવવી. જનતાની આ માનસિકતા ખરેખર ચિંતાજનક છે. આ પેલી ગરીબ બિમાર ઘરડા માણસની સારવાર ન કરાવીને આવતા-જતા લાતો મારવા જેવી વાત છે. આપણે ન સાચવી તો કંઈ નહિ, પણ તેને બગાડવાનો તો આપણને કોઈ જ અધિકાર નથી. એવું જાણવા મળ્યું કે જલારામ મંદિરના ટ્રસ્ટે વાવ માટે પૈસા ખર્ચ્યા છે અને પ્રશાસને પણ કામ કરવામાં રસ દાખવ્યો છે. માની લો કે એ થઈ પણ ગયું, તોય શું આપણે એમાં કચરો નાખતા અટકીશું?

     છેલ્લે, વીરપુરને તો બધા જલારામ બાપાના નામે જ ઓળખે છે, પણ એ વીરપુર નામ જેના પરથી પડ્યું એ વીરપરાનાથની તસવીર.

રિલેટેડ બ્લૉગ-પોસ્ટઃ



No comments:

Post a Comment

આપને શું ગમ્યું ને શું ખટક્યું એ જરૂર કહેજો. આભાર.