તાજેતરની પોસ્ટસ

January 29, 2013

ચાર્લ્સ ડિકન્સ, ઑલિવર ટ્વિસ્ટ અને ભારત



ઇંગ્લિશ ડિક્શનરીમાં એક શબ્દ છે ‘Dickensian’ અને તેની વ્યાખ્યા આ મુજબ છેઃ “the environments and situations most commonly portrayed in Dickens’ writings, such as poverty and social injustice and other aspects of Victorian England”. આ વ્યાખ્યાથી કેટલાક પ્રશ્ન ઉદ્દભવે છેઃ કોણ હતાં આ ચાર્લ્સ ડિકન્સકેવું હતું તેમણે આલેખેલું વિક્ટોરીઅન ઇંગ્લેન્ડઅને તે સમયમાં લખાયેલું ડિકન્સનું સાહિત્ય આજના જમાનામાં કેટલું પ્રાસ્તાવિક છે?
પર્સનલ લાઈફ= ૨૦ નવલકથાઓ ઉપરાંત ટૂંકી વાર્તાઓ, નાટક, કવિતા, નિબંધ અને કેરેકટર સ્કેચીસસ જેવું આજીવન લખતા રહેલા ચાર્લ્સ ડિકન્સનો જન્મ ૭ ફેબ્રુઆરી૧૮૧૨ ના રોજ પોર્ટ્સમાઉથમાં મધ્યમવર્ગીય કુટુંબમાં થયો હતો. તેમના પિતા જ્હોન ડિકન્સ નેવીની પે-ઓફિસમાં ક્લર્ક હતાજ્હોન ડિકન્સમાં કાબેલિયત હતી અને સર્વિસમાં તેઓ ધીમે-ધીમે આગળ વધ્યા હતાં પરંતું તેમની જીવનશૈલી આવકથી વધુ ખર્ચ વાળી હતી.
૧૮૧૪ માં ચાર્લ્સના પિતાને નોકરી અંતર્ગત અનિશ્ચિત મુદત માટે લંડન મોકલવામાં આવ્યાબે-એક વર્ષ રાહ જોઈને ૧૮૧૭માં ડિકન્સ ફેમિલી ચટામમાં સ્થાયી થયું હતું અને ત્યાં ચાર્લ્સ ડિકન્સના બાળપણના સુખદ દિવસો વીત્યાં હતાંબાળ ચાર્લ્સને શરૂઆતનું શિક્ષણ માતા પાસેથી મળ્યું અને પછીથી તેમણે ચટામમાં જ શાળાનું ભણતર લીધુંએ સમય દરમિયાન જ તેઓએ પોતાના પિતાના પુસ્તક સંગ્રહમાંથી ટોબિઆસ સ્મોલેટ અને હેન્રી ફિલ્ડિંગ જેવા લેખકેને રસપૂર્વક વાંચ્યા હતાએ સમય દરમિયાન ચાર્લ્સ ડિકન્સના મનમાં Gad’s Hill Palace માં રહેવાની મહેચ્છા પણ પ્રગટી હતી.
ડિકન્સના પિતાને લંડનની નોકરીમાંથી ૧૮૨૨માં પાછા મોકલવામાં આવ્યા અને ડિકન્સ ફેમિલીના સુખદ દિવસોનો અંત આવ્યો હતો. ‘આમદની અઠ્ઠનીખર્ચા રૂપૈયા’ વાળી જીવનશૈલીના કારણે જ્હોન ડિકન્સ ગળાડૂબ દેવામાં હતાંચાર્લ્સની માતાએ એક સ્કૂલમાં નોકરી શરૂ કરી આ દેવું ઘટાડવાનો પ્રયત્ન કર્યોપરંતું દેવું તો વધતું જ ચાલ્યુંઘરે રોજ રોજ લેણિયાતોની ઉઘરાણી થવા લાગી અને ડિકન્સ કુટુંબની ઇજ્જત દિવસે-દિવસે ઘટતી ચાલી.
આવા વિષમ આર્થિક સંજોગોમાં ડિકન્સ ફેમિલી ચટામ છોડીને લંડનના કેમડન ટાઉનમાં આવી વસ્યુંબાર જ વર્ષના ચાર્લ્સ ડિકન્સનું ભણતર અટકાવી દેવામાં આવ્યું અને તેમને એક શૂ-બ્લેકિંગ વેરહાઉસમાં ખૂબ જ ઓછા પગારે (અઠવાડિયાના ૬ શિલિંગદિવસના ૧૦ કલાક કામ કરવા માટે મોકલવામાં આવ્યાબે અઠવાડિયા બાદ જ ચાર્લ્સના પિતાને દેવું ભરપાઈ ન કરી શકવાના કારણે જેલમાં મોકલવામાં આવ્યાથોડા સમયમાં ચાર્લ્સની માતા અને તેમના ચાર નાના ભાઈઓને પણ એ સમયના કાયદા પ્રમાણે જેલમાં મોકલવામાં આવ્યા.
પછીના ચાર-પાંચ મહિના ચાર્લ્સના જીવનના બહુ પીડાદાયક દિવસો હતાશરીર તોડી નાખે તેવી મજૂરી ઉપરાંત અપૂરતો ખોરાકઝૂંપડપટ્ટી જેવું રહેઠાણ અને એકદમ બરછટ સાથીદારોએ ચાર્લ્સના માનસને બહુ પીડ્યુંઆ શરમિંદગીભરી પરિસ્થિતિએ ચાર્લ્સના સંવેદનશીલ માનસ પર પ્રગાઢ અસર છોડી હતી પણ તેઓ ‘ડેવિડ કોપરફિલ્ડના થોડાક પાનાઓ સિવાય જીવનપર્યંત એ અનુભવ વિષે કદી બોલ્યા નહીગરીબ અને ગરીબીનો જે પ્રત્યક્ષ અનુભવ થયોતેણે ચાર્લ્સના ઘડતરમાં મહત્વનો ફાળો આપ્યો છેએ પરિસ્થિતિને યાદ કરતાં તેમણે પોતાના બાયોગ્રાફર જ્હોન ફોસ્ટરને કહ્યું હતુઃ “The blacking-warehouse was ...a crazy, tumble-down old house, ...literally overrun with rats. Its wainscoted rooms, and its rotten floors and staircase, and the old grey rats swarming down in the cellars, and the sound of their squeaking and scuffling coming up the stairs at all times, and the dirt and decay of the place, rise up visibly before me, as if I were there again. The counting-house was on the first floor, looking over the coal-barges and the river. There was a recess in it, in which I was to sit and work. My work was to cover the pots of paste-blacking; first with a piece of oil-paper, and then with a piece of blue paper; to tie them round with a string; and then to clip the paper close and neat, all round, until it looked as smart as a pot of ointment from an apothecary's shop. When a certain number of grosses of pots had attained this pitch of perfection, I was to paste on each a printed label, and then go on again with more pots. Two or three other boys were kept at similar duty down-stairs on similar wages. One of them came up, in a ragged apron and a paper cap, on the first Monday morning, to show me the trick of using the string and tying the knot. His name was Bob Fagin; and I took the liberty of using his name, long afterwards, in Oliver Twist.” (from The Life of Charles Dickens)
જેલવાસના ત્રણ-ચાર મહિના બાદ જ્હોન ડિકન્સની માતાએટલે કે ચાર્લ્સ ડિકન્સની દાદીનું મૃત્યું થયું અને તેને કારણે જે વારસો જ્હોન ડિકન્સને મળ્યોતેનાથી દેવું ભરપાઇ કરીને તેઓ જેલમાંથી મુક્ત થઇ શક્યાજોકે દેવું ભરપાઈ થઈ ગયા પછી પણ ચાર્લ્સને શૂ-બ્લેકિંગ વેરહાઉસમાંથી તાત્કાલિક મુક્તિ ન મળીતેમની માતાએ તેમની પાસે થોડોક વધારે સમય એ કામ શરૂ રખાવ્યુંઆ બાબતની ડિકન્સના લાગણીતંત્ર પર ખૂબ જ અસર પડી હતીતેમણે એક વાર કહ્યું હતું "I never afterwards forgot, I never shall forget, I never can forget, that my mother was warm for my being sent back" તેમનો સ્ત્રીઓ પ્રત્યેનો જે ચોક્કસ અભિગમ હતો તે પણ કદાચ આ જ ઘટનાને કારણે ઘડાયો હશે.
પછીથી તેઓએ પોતાનું શિક્ષણ પૂરૂ કર્યુંલોયર ઓફિસમાં કામ કર્યુંશોર્ટ હેન્ડ શીખ્યાપત્રકારત્વમાં હાથ અજમાવ્યો અને ‘પિકવિક પેપર્સથી નવલકથાકાર તરીકે સાહિત્યની સફર શરૂ કરી એ તો ઈતિહાસ છે૪૪ વર્ષની ઉંમરે તેમણે બાળપણમાં જે Gad’s Hill Palace માં રહેવાનું સપનું જોયું હતું તે પણ પૂરું કર્યુંતેમની પ્રથમ નવલકથા પિકવિક પેપર્સ’ માટે તો એવું કહેવાય છે કે તેણે જેટલું ઇંગલેન્ડનું ભલું કર્યું હશે, તેટલું તો બાઇબલે પણ નથી કર્યું. આ ‘પિક્વિક પેપર્સ’માં તેમણે તે સમયના ઇંગ્લેન્ડ અને તેની સમસ્યાનોએ આબાદ રીતે પ્રતિબિંબિત કર્યા છે. તેમના લેખનમાં તેમના આ અનુભવોની અસર લગભગ બધે જ જોવા મળે છેઆ ઉપરાંત તેમના સમયના ઇંગલેન્ડની પણ એક તાસીર હતી જેણે તેમની અનુભવ સૃષ્ટિમાં ઘણું ઉમેર્યું હતું.
તે સમયનું ઇંગ્લેન્ડઃ કોઈ પણ લેખકને સમજતા પહેલા લેખક જે સમય અને પરિસ્થિતિમાં જન્મ્યા અને ઉછર્યા તે સમયને સમજવો જરૂરી બને છે કારણ કે છેવટે તો લેખક પણ એજ સમાજનો હિસ્સો છે નેકેવું હતું તે સમયનું ઇંગ્લેન્ડ.૧૭૮૯ થી ૧૭૯૨ દરમિયાન થયેલું ફ્રેન્ચ રિવોલ્યુશન અને ત્યાર બાદ ૧૮૧૫ સુધી ચાલેલા નેપોલિયન એરાની ગંભીર અસર સમગ્ર યુરોપ પર પડી હતીઇંગ્લેન્ડ પણ એમાંથી કેવી રીતે બાકાત રહેએ ફ્રેન્ચ રિવોલ્યુશનની અસર હેઠળ જ ઇંગ્લેન્ડવાસીઓએ સમાજના સ્થાપિત હિતોને ઉખાડી ફેંકીને સમાજની પુનર્રચનાના વિચારને ઉત્સાહપૂર્વક વધાવ્યો હતોપરંતું જ્યારે ફ્રાન્સમાં હિંસા અને ભયનું સામ્રાજ્ય ચોમેર ફેલાઈ ગયું ત્યારે ઇંગ્લેન્ડનો ઉચ્ચવર્ગ – શાસકો અને ધનિકો – આ સ્થિતિથી ખાસ કરીને ચિંતિત બન્યાંજ્યારે બીજી બાજુ ગરીબો અને લિબરલ વિચારસરણી ધરાવનારા વિચારકોને ફ્રાન્સની ક્રાંતિ અને તેના પરિણામોથી પ્રોત્સાહન મળ્યું હતુંઇંગ્લેન્ડ જ્યારે ફ્રાન્સ સાથે યુધ્ધ કરવા ઉતર્યું ત્યારે ઇંગ્લેન્ડમાં આંતરિક અવ્યવસ્થા ફેલાઈ અને દમનકારી પગલા લેવામાં આવ્યાં.
યુરોપમાં ચાલી રહેલા આ સંઘર્ષોને કારણે અંગ્રેજ પ્રજાનું જીવન ખૂબ જ મુશ્કેલી ભર્યું બન્યું હતુંયુધ્ધના ખર્ચને પહોંચી વળવા પ્રજા પર જે ભારે કર નંખાયા હતા તેની સૌથી ખરાબ અસર ગરીબો પર પડી હતીમોંઘવારી અને ખાદ્ય સામગ્રીની અછત જેવી મુશ્કેલી તો હતી જ પણ જ્યારે પ્રશાસને પેપર કરન્સી દાખલ કરી અને તેને કારણે નાણાકીય ફુગાવો થઈ ગયો ત્યારે તો હાલત તેનાથી પણ ખરાબ થઈ ગઈફ્રાન્સ અને તેના શત્રુઓ વચ્ચે ચાલી રહેલ લાંબા યુધ્ધના પરિણામે ઇંગ્લેન્ડનું તૈયાર વસ્તુઓ (manufactured goods) નું બજાર તૂટ્યું હતું અને ૧૮૧૧ થી ૧૮૧૩ દરમિયાન બેકારીનું પ્રમાણ ખૂબ  વધી ગયું હતું૧૮૧૧માં બેકાર થયેલા લોકોનું એક ગ્રુપ કે જે લ્યુડિટસ (Luddites) નામે ઓળખાતું હતું તેઓ આખા ઇંગ્લેન્ડમાં ફરીને મોટા-મોટા પ્રોડક્શન મશીનોને તોડી રહ્યું હતું કારણ કે તેઓ માનતાં હતાં કે  મશીનોથી  તેમનું લેબર માર્કેટ તૂટ્યું હતું.
.૧૮૧૨માં વર્ષ કે જેમાં આપણા પ્રિય ચાર્લ્સ ડિકન્સનો જન્મ થયો, manufacturing equipment નો નાશ કરનાર માટે ફાંસીની સજા જાહેર કરવામાં આવી હતી. (તે સમયે કુલ ૨૨૦ ગુનાઓ ફાંસીની સજાને પાત્ર હતા.) ૧૮૧૫માં જ્યારે નેપોલિયનનો પરાજય થયો અને તેને સેંટ હેલેનાના ટાપુ પર આજીવન કેદ કરવામાં આવ્યો ત્યારે લોકોમાં સુખ અને શાંતિની એક આશા બંધાઈ પણ કેવી ઠગારી હતી  આશાથોડા સમયમાં  ઇંગ્લેન્ડે ક્યારેય  જોઈ હોય તેવી મંદી આવી અને working class  બધામાં પીસાતો રહ્યોફરી એક વાર આખા દેશમાં હિંસા અને તોડફોડ વ્યાપક બન્યા અને શાસક્વર્ગે તેનો જવાબ પ્રતિહિંસાથી વાળ્યો હિંસા-પ્રતિહિંસા તેની ટોચ પર ત્યારે પહોંચી જ્યારે ૧૬ ઓગસ્ટ૧૮૧૯ના દિવસે  દેશનો પોતાનો જલિયાવાલાબાગ કાંડ થયો જેને પીટરલૂ મેસેકર’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે દિવસે માન્ચેસ્ટરના સેંટ પિટર્સ ફિલ્ડમાં સેનાની એક ટુકડીએ જાહેર સભામાં ભેગા થયેલા શાંત અને નિશસ્ત્ર નાગરિકો પર ગોળીઓ વરસાવી જેમાં ૧૧ પ્રજાજનો મૃત્યું પામ્યા અને ૪૦૦ થી વધારે ઘાયલ થયાંલોકોમાં હાહાકાર થઈ ગયો અને પ્રશાસને  હિંસાનો માર્ગ છોડવો પડ્યો.
ત્યારબાદ ધીમે-ધીમે બધું થાળે પડવા માંડ્યુંગુલામી પ્રથા નાબુદ થવા માંડીટોરી પક્ષના હાથમાંથી સત્તા વ્હિગ પક્ષના હાથમાં આવ્યા બાદ પાર્લામેન્ટરી રિફોર્મ થયું અને બાળ-મજૂરીને લગતા કાયદા અસ્તિત્વમાં આવ્યાક્વિન એલિઝાબેથના સમયથી ગરીબોનેજેને  સમયે પૉપર્સ (paupers) તરીકે ઓળખવામાં આવતાસીધી  નાણાકીય મદદ મળતી હતીઆર્થિક મંદી બાદ  સમસ્યા વધારે ગંભીર બની હતીકેટલાયે સાજા-નરવાતંદુરસ્ત લોકોકે જે કામ કરી શકે તેમ હતાતેઓ કામ કરવાને બદલે  મદદ લેવાનું વધારે પસંદ કરવા લાગ્યા કારણ કે કામ મળતું નહોતું અને જો મળતું તો ઓછા વળતર વાળું મળતુંસરવાળે જે નિયમિત કામ કરતાં તેમના પર  સમસ્યાનું ભારણ કર સ્વરૂપે આવવા માંડ્યું અને કરદાતાઓમાં અસંતોષ વ્યાપી ગયો સમસ્યાનું સમાધાન લાવવા માટે ૧૮૩૪માં ‘ પૂઅર લૉ’ લાવવામાં આવ્યો. કાયદો ‘પૂઅર’ નહોતો, તેનું નામ હતું ‘ધ પૂઅર લૉ’.  કાયદા હેઠળ કામ કરી શકે તેવા પૉપર્સે વર્કહાઉસ માં રહેવું પડતું અને કામ કરવું પડતુંતેમ છતાં સામાન્ય કરદાતાઓની નજરે તેઓ ધૃણાસ્પદ હતાં વર્કહાઉસીઝ માં વધારે લોકો આવે નહી અને આવેલા વધારે ટકે નહી તે માટે વર્કહાઉસીઝ માં જીવવું ખૂબ કઠીન બનાવવામાં આવ્યુંતનતોડ કામઅપૂરતો ખોરાક અને અમાનવીય વ્યવહાર  વર્કહાઉસીઝ માં રહેનારા લોકોના દૈનિક જીવનનો ભાગ બની ગયાજોકે એની અસર પણ પડી વર્ષમાં   વર્કહાઉસીઝ ને નિભાવવાનો ખર્ચ ત્રીજા ભાગનો થઈ ગયોપણ  વર્કહાઉસીઝ માં રહેનારા દરેક લોકો  સિસ્ટમનો ગેરલાભ ઊઠાવવા નહોતા આવતા. જેમ સૂકા જોડે લીલું બળે તેમ ખરેખર  મદદની જરૂરત હતી તેઓનું જીવન  બધાના કારણે ખૂબ દુષ્કર બની ગયુ હતુંચાર્લ્સ ડિકન્સની બીજી  નવલકથા ‘Oliver Twist’ નું કથાબીજ અહીંથી રોપાય છે.
આટલી ઐતિહાસિક પશ્ચાદભૂમિની મદદથી ડિકન્સના સમયના ઇંગ્લેન્ડને બરાબર સમજી શકાય તેમ છેક્વિન વિક્ટોરીયાકે જેના નામથી  સમયને વિક્ટોરીઅન એજ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યોજ્યારે ૨૦ જૂન૧૮૩૭ ના રોજ સત્તાધીન થયા ત્યારે આપણા પ્રિય ચાર્લ્સ ડિકન્સ પચીસ વર્ષના હતાંતેમના ‘પિકવિક પેપર્સ’ પ્રસિદ્ધ થઈ રહ્યાં હતા અને તેઓ ધીમે-ધીમે લોકપ્રિય થઈ રહ્યાં હતાં.
ઓલિવર ટ્વિસ્ટઃ હમણા જ જેની વાત કરી એવા એક વર્કહાઉસમાં ઑલિવર ટ્વિસ્ટનો જન્મ થાય છે અને જ્યારે ઑલિવર પહેલો શ્વાસ લે છે ત્યારે તેની માતા અંતિમ શ્વાસ લે છેપિતા કોણ છે તેની તો જાણ પણ નથી હોતી માટે ઑલિવર ટ્વિસ્ટને  વર્કહાઉસમાં જ રાખવામાં આવે છેઑલિવર ટ્વિસ્ટ નામ કોણે પાડ્યું તેના જવાબમાં Mr Bumble (ટ્રાન્સફોર્મર વાળા નહીસગર્વ જવાબ આપે છેઃ “I, Mrs. Mann. We name our fondlings in alphabetical order. The last was S, - Swubble, I named him. This was a T, - Twist, I named him. The next one as comes will be Unwin, and the next Vilkins.” કેવું સંવેદનાહીનઅનાથ બાળકો તેમના માટે alphabetical order છે.
 બાળકોને ખાવા માટે શું આપવામાં આવતુંએક નાનકડી વાટકી જેટલી રાબ. (gruel)  વાટકી વિશે ડિકન્સે પોતાની આગવી શૈલીમાં લખ્યું છેઃ “The bowls never wanted washing. The boys polished them with their spoons till they shone again; and when they had performed this operation (which never took very long, the spoons being nearly as large as the bowls)....” આવી ભૂખમરા જેવી પરિસ્થિતિમાં બધા અનાથ બાળકો અંદર-અંદર ચર્ચા કરી નક્કી કરે છે કે આપણે થોડું વધારે ખાવાનું માંગવું જોઈએપણ બિલાડીના ગળે ઘંટ બાંધશે કોણછેવટે તેના માટે ચિઠ્ઠીઓ નાખવામાં આવે છે (to draw lots) અને તેના દ્વારા એવું નક્કી થાય છે કે  કામ ઑલિવર કરશે. (આખી નવલકથામાં ઑલિવર કોફિન મેકરને ત્યાંથી ભાગી જવા સિવાય ક્યારેય કશું  નક્કી નથી કરતોબધું  તેના નસીબ કે હિતેચ્છુઓ દ્વારા  નક્કી થતું હોય છે.) એટલે ઑલિવર  દિવસે સાંજે ચમચી જેવડી વાટકીની રાબ પીધા પછી કહે છેઃ “Please, sir, I want some more.” બસ   એનો ગુનોએક ચમચી રાબ વધારે માંગવા માટે તેને જે સજા કરવામાં આવે છે તેની કલ્પના પણ  કરી શકાયજે પોતે માતા કે પિતા બન્યા છે તે જાણે છે કે બાળકને એક ચમચી વધારે ખવડાવવા માટે મા-બાપ કેટલા કાલાવાલા કરતા હોય છે અને જે હજી માતા કે પિતા બન્યા નથી તેમને પોતાના બાળપણમાં એક ચમચી વધારે ખાવા માટેની માતા-પિતા લડાવેલા લાડ તો યાદ  હશેપણ  અનાથ ઑલિવરને લાડ લડાવે કોઈ ક્યાં હતું? ( “Please, sir, I want some more.” વાળું દ્રશ્ય વિશ્વ સાહિત્યમાં લખાયેલા સૌથી યાદગાર દ્રશ્યોમાંનું એક છેઆપણે બધાએ સ્કૂલે કે કૉલેજમાં ક્યાંકને ક્યાંક તો  વાંચ્યું  હશે.) તેને તો એક ચમચી રાબ વધારે માંગવા માટે  વર્કહાઉસમાંથી કાયદેસર કાઢી મૂકવાનો નિર્ણય લેવાયોતેના માટે જાહેરાત મૂકવામાં આવી કે જે વ્યક્તિ  છોકરાને પોતાના ઍપ્રિન્ટિસ તરીકે લઈ જશે તેને વર્કહાઉસ તરફથી પાંચ પાઉન્ડ આપવામાં આવશેઅને છેવટે તેને કોફિન બનાવનારાના Mr Sowerberry ના ઍપ્રિન્ટિસ તરીકે વર્કહાઉસની બહાર મોકલી દેવામાં આવે છે.
ત્યાં પણ તેની સાથે ખૂબ  ખરાબ વર્તન કરવામાં આવે છેઓલિવર ખૂબ  સંવેદનશીલ બાળક છેડિકન્સે તેના માટે લખ્યું છેઃ “Oliver, instead of possessing too little feeling, possessed rather too much.” જ્યારે એક દિવસ ઑલિવરની માતાનું ઘોર અપમાન કરવામાં આવે છેત્યારે  સંવેદનશીલ બાળક ત્યાંથી ભાગી નીકળે છેલંડન આવીને તે આર્ટફુલ ડોજર દ્વારા ફેગિનના શિકંજામાં સપડાય છે જે તેને પાકીટમાર અને ચોર બનાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે. (લાગે છેને કોઈ હિન્દી ફિલ્મની વાર્તા જેવું!) પછી તેને કિસ્મત ક્યાં-ક્યાં ઢસડી જાય છે અને શું-શું કરાવે છે તે તો બહુ લાંબી વાત છેપણ અંતમાં “All’s well that ends well” આવે છેઑલિવરને જેટલા ખરાબ માણસો મળ્યા છે તેટલા  સારા માણસો પણ મળે છે અને ટિપિકલ ડિકન્સીઅન સ્ટાઇલમાં સારાને અંતે સારુ અને ખરાબને અંતે ખરાબ મળે છે. Poetic justice ની જેમ  બધા પોતપોતાના કર્મોનું ફળ પામે છેઑલિવર ઉપરાંત ચાર્લ્સ ડિકન્સે મિસ્ટર બમ્બલઆર્ટફુલ ડોજરફેગિનનેન્સીસાઇક્સમોન્ક્સ જેવા ઘણા યાદગાર પાત્રો સર્જ્યા છે.
Characters from real life: અહીં એક નાનકડી આડવાત અપ્રસ્તુત નહીં ગણાયચાર્લ્સ ડિકન્સે પોતાની નવલકથાઓ અને ટૂંકી વાર્તાઓમાં ૪૦૦થી વધારે પાત્રોનું સર્જન કર્યું છે અને તેમના પાત્રોમાંથી અમુક નામ તો ખૂબ  યાદગાર અને અર્થસૂચક બની ગયા છેજેમ કે ‘ક્રિસમસ કેરોલમાં તેમણે સર્જેલ Scrooge નું નામ હવે કંજૂસ શબ્દનો સમાનાર્થી શબ્દ બની ગયો છે. ‘લેખકને આટલા બધા પાત્રો અને તેના નામની પ્રેરણા ક્યાંથી મળતી હશે?’ એવા સવાલ સાથે રુથ રિચર્ડસન નામની એક અન્વેષકે થોડુંક સંશોધન કર્યું છે. [Dickens and the Workhouse: Oliver Twist and the London Poor, by Ruth Richardson (Oxford University Press)]
ડિકન્સ જ્યારે ૧૭ થી ૨૦ વર્ષની ઉંમરે મેર્લિબૉન સ્ટ્રીટ પર રહેતાં હતાં ત્યારે તેમના ઘરથી થોડેક  દૂર એક દિવા માટે તેલ અને ટૅલો વેચતો વેપારી હતો જેનું નામ હતું William Sykes જેના પરથી ‘ઑલિવર ટ્વીસ્ટના Bill Sikes નું સર્જન થયું હોયનજીકમાં  બીજા એક વેપારી હતો Goodge જેને તે સમયે લોકો કંજૂસ કહીને હસતા હતાં. ‘ક્રિસમસ કેરોલના કંજૂસ Scroodge કદાચ અહીંથી જન્મ્યા હશેત્યારે Marley નામક ચીઝ બનાવનાર પણ ત્યાં  હતાં જે કદાચ ક્રિસમસ કેરોલના Mr Marley બન્યા હોયનાનકડી કોર્નર શોપની ઉપરનું ડિકન્સનું જે 10, Norforlk Street નું ઘર હતું (જે હવે 22 Cleveland Street થઈ ગયું છે.) ત્યાંથી  બધા વેપારીઓ એકદમ નજીકમાં  હતાંસૌથી અગત્યની વાત  કે ડિકન્સના  ઘરથી માત્ર નવ બારણા દૂર  એક વર્કહાઉસ પણ હતુંજેને ‘ઑલિવર ટ્વિસ્ટની પ્રેરણા માનવામાં આવે છેત્યાં  એક વીશી ચલાવનારા Mr Sowerby પણ હતાં જે ‘ઑલિવર ટ્વિસ્ટના Mr Sowerberry હોઈ શકેતે સમયના ડિકન્સના ઘરની સામે  Dan Weller નામના વ્યક્તિની બૂટની દુકાન હતી અને ‘પિકવિક પેપર્સના Mr Sam Weller પણ બૂટ  ચમકાવતા હતાંઆટલી બધી સમાનતાઓ એમ સૂચવે છે કે  માત્ર coincidence  હોય.
ઇંગ્લેન્ડ અને ડિકન્સઃ આપણે આગળ નોંધ્યું તેમ ડિકન્સના સમયના ઇંગ્લેન્ડમાં પ્રજા પર ભારે કરનાણાકીય ફુગાવોઇંગ્લેન્ડે ક્યારેય ન જોઈ હોય તેવી મંદીસાજા-નરવા લોકો દ્વારા ગરીબો-અશક્તોને મળતી મદદનો થતો દુરુપયોગ (benefit frauds), બેકારીધનિકોનું વર્ચસ્વ અને મધ્યમવર્ગ તથા ગરીબોનો સંઘર્ષ આ બધું જ હતુંઆજના ઇંગ્લેન્ડમાં આમાંથી શું નથીગરીબ અને ગરીબીની વાત ડિકન્સે તો જાતે અનુભવી હતી અને માટે જ તેઓ આજીવન એ મુદ્દાને વારંવાર ઉઠાવતા હતાંડિકન્સના મૃત્યુંના ૧૪૨ વર્ષ બાદ આજે પણ સામાજિક વ્યવસ્થા એજ છેગરીબો વધુ ગરીબ થતાં જાય છેધનિકો વધુ ધનવાન થતા જાય છે અને મધ્યમવર્ગ તે બન્ને વચ્ચે પીસાતો જાય છેડિકન્સના સમયમાં ઇંગ્લેન્ડના ફ્રાંસ સાથેના યુદ્ધનો ખર્ચ કાઢવા પ્રજાજનો પર ભારે કર નંખાયા હતાઅત્યારે અફઘાનિસ્તાન સાથે લડવા પ્રજા પર કર નંખાય છેબીજું બધું તો છોડો પણ જેમનો શાહી ઠાઠ અને લક્ઝરીઓ કરદાતાઓના રૂપિયા વડે પોષાય છે એવા Royal family ના ડાયમન્ડ જ્યુબિલી સેલીબ્રેશનમાં ડિકન્સને પણ ભૂલી જવામાં નથી આવ્યાવેસ્ટમિન્સ્ટર અબેમાં આવેલી ડિકન્સની કબર પર બે-ચાર ફૂલ ચડાવી દીધાબ્રિટીશ મ્યુઝિયમમાં એકાદ શો ગોઠવી દિધો અને આપણા જેવા થોડાક રસિકોએ ભેગા થઈને તેમને એકાદ-બે કલાક સ્મરી લીધાપણ ડિકન્સે ઉઠાવેલ પ્રશ્નોનું શું?
ડિકન્સ અને ભારતઃ તેમણે ઉઠાવેલા પ્રશ્નો અત્યારે એશિયાઆફ્રિકા અને લેટિન અમેરિકામાં એટલા જ દાહક છે જેટલા એક સમયે ઇંગ્લેન્ડમાં હતાંભારતના સંદર્ભે તો એમ પણ કહી શકાય કે અત્યારે ડિકન્સ ભારત માટે જેટલા રેલેવન્ટ છે એટલા કદાચ ઇંગ્લેન્ડ માટે નહી હોયઆમ પણ ભારતમાં ડિકન્સનો અભ્યાસ ઇંગ્લેન્ડ પહેલા શરૂ થયો હતોભારતમાં જ્યારે બ્રિટિશ રુલ હતું ત્યારે બ્રિટિશ ઓફિસર્સને તેમની અને તેઓએ જેની પર શાસન ચલાવવાનું હતું તે પ્રજાની વચ્ચે સંવાદ સાધી શકે તેવા લોકોની જરૂર હતીતેમાં માત્ર અંગ્રેજી અને સ્થાનિક ભાષાનું જ્ઞાન હોવું પૂરતું નહોતુંતેઓને એવા વ્યક્તિઓ જોઈતા હતા કે જે ભારતમાં જન્મ્યા-ઉછર્યા હોયસ્થાનિક ભાષાની સાથે તેમની મુશ્કેલીઓ સમજતા હોયઅંગ્રેજી ભાષા જાણતા હોય પણ જેમનો ટેસ્ટ બ્રિટિશ હોયતોજ તેઓ બ્રિટિશ રુલને વફાદાર રહીને કામ કરેબ્રિટિશ કલ્ચરબ્રિટિશ પ્રાઇડ અને બ્રિટિશ ટેસ્ટ એ કોઈ ક્લાસીસમાં શીખવા-શીખવવાની વસ્તુ તો છે નહીએ માટે શિક્ષણમાં બ્રિટિશ લિટરેચર દાખલ કરવામાં આવ્યું હતુંજે સમયે ઇંગ્લેન્ડમાં ડિકન્સ માત્ર મનોરંજનાર્થે વંચાતા તે સમયે ભારતમાં તેમનો પદ્ધતિસરનો અભ્યાસ થતો હતોમાટે ભારતીય સાહિત્ય અને સમાજ પર ડિકન્સની નોંધપાત્ર અસર જોવા મળે છેઆજે દરેક ગુજરાતી વર્તમાનપત્ર અને સામાયિકના અભિન્ન હિસ્સા જેવું બની ગયેલ ધારાવાહિક નવલકથાનું એક પ્રકરણ ચાર્લ્સ ડિકન્સના ખોળે અવતરેલ છેઆવી રીતે ધારાવાહિક નવલકથા લખનાર  પ્રથમ સાહિત્યકાર હતાંઆજે અહીં ઇંગ્લેન્ડમાં  જોવા નથી મળતું પણ ડિકન્સે શરૂ કરેલી  પરંપરા આપણા ગુજરાતે હજી પણ ચુસ્તપણે સાચવી રાખી છે.
ઑલિવર ટ્વિસ્ટમાં જો ભારતને શોધવાનો પ્રયત્ન કરીએ તો એ ઠેર ઠેર મળી આવશેબીજા જ પ્રકરણમાં ઑલિવરના જન્મ બાદ વર્કહાઉસ અને પૅરિશ સત્તા વચ્ચે તે બાળકની જવાબદારી માટે મંથરગતિએ પત્રવ્યવહાર થાય છે અને બાળકનું શું કરવું તેનો નિવેડો ૧૦ મહિના સુધી આવતો નથી૧૦ મહિના બાદ છેવટે બાળકને બેબી ફાર્મ’ (અનાથાશ્રમ)માં મૂકવાનો નિર્ણય લેવામાં આવે છેબેબી ફાર્મની સંચાલક Mrs Mann આ બાળકો માટે તેને આપવામાં આવતા સ્ટાઇપેન્ડમાંથી મોટાભાગનું પોતાના માટે રાખી લેતી દર્શાવવામાં આવે છેઆ ઘટનાઓ ભારતમાં ચાલતી બ્યુરોક્રસી અને ભ્રષ્ટાચારની યાદ અપાવશેદસેક વર્ષના ઑલિવરને Mr Sowerberry ને ત્યાં એપ્રિન્ટિસ તરીકે મૂકવામાં આવે છે અને તેની પાસે ખૂબ જ કામ કરાવવામાં આવે છેભારતમાં બાળ મજદૂરીને લગતા કાયદા હોવા છતાં આપણને ચા ની કિટલીએરેલ્વે સ્ટેશન પર કે નાની-નાની દુકાનોમાં કામ કરતા બાળકો ઠેર-ઠેરે જોવા મળે છેપ્રકરણ ૧૨ અને ૧૩ માં ન્યાયપાલિકાની વાત છેતેમાં જેલમાં પુરાયેલા એક ગુનેગારની વાત આવે છે જેને વાંસળી વગાડવા માટે સજા કરવામાં આવ્યાની વાત છેતેને જેલની સજા આપતી વખતે ન્યાયાધીશ Mr Fang કહે છેઃ “He had so much breath to spare, it would be much more wholesomely expended on the treadmill than in a musical instrument.” પ્રકરણ ૫૦ માં થેમ્સની બાજુમાં આવેલી ઝૂંપડપટ્ટીનું (Jacob’s Island) વર્ણન આવે છે (“every imaginable sign of desolation and neglect.”) જે સહજપણે મુંબઈની ધારાવી ઝૂંપડપટ્ટીની યાદ અપાવી દે છે. Working Class ને પડતી મુશ્કેલીઓ અને ઝડપથી થઈ રહેલું Urbanisation પણ ડિકન્સે તેમની નવલકથાઓમાં આલેખ્યું છે અને આજના ભારતના સંદર્ભે એ બહુ જ વાસ્તવિક છે.
પણ બધી નકારત્મક વાતો જ માત્ર ભારતની યાદ અપાવે છે તેવું નથીસકારાત્મક બાબતો પણ ભારતની યાદ અપાવે તેમ છે. Fagin ના શિકંજામાંથી છૂટેલા ઑલિવરને અજાણ્યા લોકો જ આશરો આપે છેઅજાણ્યાને આશરો આપવો કે ભૂખ્યાની ભૂખ ભાંગવી જેવા આજના ઇંગ્લેન્ડમાં ભાગ્યે જ જોવા મળતા સદ્દગુણો ભારતના ઘરે-ઘરમાં આજે પણ જોવા મળે છે.
ઑલિવર ટ્વિસ્ટ’ વાંચતી વખતે શ્રી ધ્રુવ ભટ્ટની ‘કર્ણલોક’ વારે-વારે યાદ આવતી હતીતેમાં નિરૂપાયેલ અનાથાશ્રમ અને અનાથ બાળકની કરૂણતા તેને ‘ઑલિવર ટ્વિસ્ટની બહુ જ નજીક લાવીને મૂકી દે છેભારતમાં અંગ્રેજીમાં લખતાં તત્કાલિન લેખકોમાં વિક્રમ શેઠ અને વિકાસ સ્વરૂપને ડિકન્સીઅન નવલકથાકારો ગણવામાં આવે છે કારણ કે તેઓ માત્ર વાર્તા લખીને અટકી નથી જતાં પણ એ વાર્તામાં જ ભારતના કેટલાયે પ્રશ્નો ગૂંથીને રજૂ કરે છેવિકાસ સ્વરૂપના એક પુસ્તક ‘Q & A’ (Questions and Answers) પરથી હોલિવુડમાં બનેલ મૂવી ‘Slumdog Millionaire’ તો આપ સૌ એ જોઈ જ હશેતેમાં પણ બાળમજૂરીગરીબીમાંથી ઉત્પન્ન થતા અપરાધીઓ અને એવી ઘણી બધી વાતો છે જે વિકાસ સ્વરૂપના ડિકન્સીઅન સ્વરૂપને આપણી આંખ સામે બહુ સારી રીતે ઉજાગર કરે છે.
હોલિવુડની વાત આવી છેતો સાથે-સાથે એમ પણ કહેવાનું મન થાય છે કે ડિકન્સને વાંચતી વખતે બોલિવુડની યાદ આવ્યા વગર નહીં રહેબોલિવુડની જે લાક્ષણિકતાઓ છેજેમ કે melodrama, છૂટા પડ્યા અને મળ્યાબુરાઈ પર સચ્ચાઈનો અંતઆવું બધું ડિકન્સની નવલકથાઓને અભિન્ન હિસ્સો છેબોલિવુડના સુવર્ણયુગની કેટલીય મૂવીઝમાં ડિકન્સીઅન ક્વોલિટિ જોવા મળે છે.
એક સમય હતો કે જ્યારે ભારતની દરેક સ્કૂલ અને કૉલેજમાં ડિકન્સનું કોઈ ને કોઈ પુસ્તક અભ્યાક્રમમાં રહેતું જપણ નવી પેઢીકે જેને આખું જગત એક ક્લિકવગું છેતે હવે થોડીક આગળ વધી છેએ ડિકન્સને વાંચે છેસમજે છેડિકન્સ સાથે connect પણ કરે છેતેમ છતાં  ડિકન્સથી પણ આગળ વધીને જગત સાહિત્યના કેટલાયે રત્નોને તેમને સુલભ છેઉપરાંત સમાજમાં પુસ્તકોનું જે સ્થાન હતુંજે દરજ્જો હતોતે ધીમે-ધીમે નીચે આવતો જાય છેવાંચનનો શોખ ઘટતો જાય છેનવું પુસ્તક પ્રગટ થયા બાદ તેના પરથી બનનારી મૂવીની રાહ વધારે આતુરતાથી જોવાય છેએટલે નવી પેઢી માટે ડિકન્સ એક icon નહી પણ એક author છેતેમ છતાં ડિકન્સ આજના ઇંગ્લેન્ડભારત કે અન્ય કોઈ પણ દેશમાં એટલા જ પ્રસ્તુત છે જેટલા બે શતાબ્દી પહેલા હતાં.
કાર્લ માર્કસના ડિકન્સ વિશેના એક અવતરણ સાથે વિરમું છુકાર્લ માર્કસે કહ્યું હતું: ”He present splendid brotherhood of fiction-writers in England whose graphic and eloquent pages have issued to the world more political and social truths than have been uttered by all the professional politicians, publicists and moralists put together.”



(‘ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી (યુ.કે.) તેમજ હૅરો કાઉન્સિલના સંયુક્ત ઉપક્રમે ચાર્લ્સ ડિકન્સની દ્વિ-શતાબ્દી પ્રસંગે ૨૬ મે, ૨૦૧૨ના રોજ યોજાયેલ કાર્યક્રમમાં આ વક્તવ્ય રજૂ કરવાનો મોકો મળ્યો હતો. તેને શબ્દશઃ ‘ઓપિનિયન’ મેગેઝિનના જાયુઆરી ૨૦૧૩ ના અંકમાં સમાવવા બદલ શ્રી વિપુલભાઈ કલ્યાણીનો આભારી છું. બંને તસવીરો વિકિમિડીયા પરથી.)

2 comments:

  1. ચાર્લ્સ ડિકન્સ વિષે ખુબ જ અદભુત અને અજાણી માહિતી મળી , આભાર ચિરાગભાઈ

    ReplyDelete
    Replies
    1. આપનો પણ આભાર નિરવભાઈ.

      Delete

આપને શું ગમ્યું ને શું ખટક્યું એ જરૂર કહેજો. આભાર.