તાજેતરની પોસ્ટસ

August 31, 2012

યુ.કે. બાઇટ્સઃ બદલો

          ગઈકાલે એક પાકિસ્તાની મિત્ર સાથે વાત કરતાં-કરતાં એક મુદ્દો નીકળ્યો. મે કહ્યું, 'આપણા લોકો (મતલબ કે મોટા ભાગના એશિયન) અહીં ભણવાના નામે આવે છે અને નોકરી કરીને પૈસા કમાવા લાગે છે.'
          એ મિત્રએ સરસ જવાબ આપ્યો. એણે કહ્યું, 'એમ તો ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની પણ ભારતમાં વેપાર કરવાના નામે જ આવી હતીને!'

August 28, 2012

ઉત્તરથી દક્ષિણ સુધી?


જો હું તારી જગ્યાએ હોત,
તો હું પણ તારી જેમ જ
મારી પર હસતો હોત.

પણ અહીંથી આ જગત
એટલું મનમોહક નથી,
અને ત્યાંથી,
તું જોઈ શકીશ, હસી શકીશ,
પણ સ્પર્શી નહીં શકે.
આવજે.

આવીશ?
ઉત્તરથી દક્ષિણ સુધી?

રિલેટેડ બ્લૉગપોસ્ટઃ


August 18, 2012

યુ.કે. બાઇટ્સઃ સ્ટોનહેન્જ- ધબકતા પથ્થરો, નિર્જીવ માનવો

Durdle Door, Dorset
          આપણા ગુજરાતીઓની તો વાત જ નિરાળી છે. ગુજરાતીઓને ફરવા જવા માટે બે વસ્તુ જોઈએ જઃ ખાવા માટે ઢેબરા-ખાખરા-અથાણા અને માથું નમાવવા માટે કોઈ મંદિર. આપણે યાત્રા અને જાત્રાને હંમેશા સમાન જ ગણીએ છીએ. દૂરના કોઈ નદી કિનારે કે પર્વત પર કોઈ મંદિર હોય કે કોઈ બાવાનો આશ્રમ હોય એટલે આપણી યાત્રા નક્કી. ત્યાં જઈ આંખો બંધ કરીને ભગવાન જોડે શેર-બજારની જેમ થોડીક લેવડ-દેવડ કરી લેવાની અને સાથે લાવેલા ડબ્બા ખોલીને ખાવાનું એટલે આપણો પ્રવાસ પૂરો. એ સ્થળની ભૂગોળ કે ઇતિહાસમાં રસ લેવાની આપણને જરૂર જ નથી લાગતી. આ બોરિંગ વિષયોથી માંડ-માંડ પીછો છોડાવ્યો હોય, પછી તેમાં ફરી પડવાની શું જરૂર છે? ગુજરાતી દુનિયાના કોઈ પણ દેશમાં વસતો હોય, આ લક્ષણો તો રહેવાના જ.
Giant's Causeway, Northern Ireland
          યુ.કે.માં ઇમિગ્રેટ થયેલ કોઈ પણ ગુજરાતીને પૂછજો 'વેલ્સના મંદિરે ગયા છો?' તો ૭૫% હા કહેશે અને બાકી ૨૫% ક્યારેક જવાનો પ્લાન બનાવે છે એમ જવાબ આપશે. ત્યાં જે ત્રણ ભગવાનની પૂજા થાય છે, તેમના નામ પૂછશો તો વધુમાં વધુ બે નામ આપશે. જ્યાં સવારની સૌ પ્રથમ એક કલાકની ટેભા-તોડ, bum-numbing પૂજા થાય છે, તે કયા ભગવાન તેમ પૂછશો, તો ખબર જ નહી હોય. કઈ ભાષામાં ને શું પૂજા થઈ, તે પૂછશો, તો તેની પણ ખબર નહીં હોય. સૌથી સામાન્ય બચાવ એ હશે કે 'ભગવાન એ ભગવાન છે. આપણને શ્રદ્ધા હોવી જોઈએ. બીજું જાણવાની શી જરૂર છે?' અરે ભાઈ શ્રદ્ધાની જ વાત હોય તો છેક વેલ્સ સુધી જવાની પણ શું જરૂર છે? ભગવાન તો કણ-કણમાં વસ્યા છે. ઘરે બેસીને જ તેમની પૂજા ન થાય? જો ક્યાંક ગયા તો ક્યાં ગયા, કેમ ગયા તેટલી પ્રાથમિક માહિતી તો હોવી જોઈએને?
Stonehenge, Wiltshire
          કોઈના મંદિરે જવા સામે વાંધો નથી પણ યુ.કે.માં એવા કેટલાય ફરવા લાયક સ્થળો છે કે જ્યાં જવાની આપણે કોઈ તસ્દી જ લેતા નથી. વેલ્સના મંદિરે જવાનો જેટલો ખર્ચ અને સમય થાય છે, તેટલો જ ખર્ચ અને સમયમાં ત્યાં જઈ શકાય તેમ હોવા છતાં નથી જતાં. જેમ કે Durdle Door અને Giant's Causeway એ યુ.કે.ના દાર્શનિક સ્થળોમાંના બે છે. કેટલા જઈ આવ્યા? જોકે સાવ સાચુ કહું તો હું પણ હજી ત્યાં નથી જઈ શક્યો (ડર્ડલ ડોરનું પ્લાનિંગ કરું છું. કોઈને જોડાવું હોય તો કહેજો. હજી જગ્યા છે.) એટલે મને આ પ્રશ્ન પૂછવાનો અધિકાર ન કહેવાય, પણ આટલી બધી ભડાશ કાઢવાનું કારણ હમણા બની ગયેલી એક ઘટના.
Stonehenge, Wiltshire
          ટ્રાવેલ બ્રોશર્સમાં તાજમહેલ એટલે ભારત એમ માનવામાં આવે છે. એવી જ રીતે ઇંગ્લેન્ડનું રિપ્રેઝન્ટેશન ટાવર બ્રિજ અથવા 'સ્ટોનહેન્જ'થી થતું હોય છે. કહેવાનો મતલબ એ કે 'સ્ટોનહેનન્જ' ઇંગલેન્ડનું બહુ જ મહત્વનું પ્રાગૈતિહાસિક સ્થળ છે. ૪૦૦૦ વર્ષથી વધારે સમયથી ઊભા રહેલા પથ્થરો શેની રાહ જુવે છે, એની પણ કોઈને પાક્કી ખબર નથી. જોકે તેની ગોઠવણ કોઈ ચોક્ક્સ વિજ્ઞાનને અનુસરીને થયેલી છે. એટલે 'સ્ટોનહેન્જ'ની આસપાસ ગૂંથાયેલ રહસ્ય અને વિજ્ઞાન તેને વધુ આકર્ષક બનાવે છે. આ જગ્યાને એમને એમ જ થોડી World Heritage Site ઘોષિત કરી હશે?
Audio Commentary Device @  Stonehenge, Wiltshire
          અમે Longleat Safari Park ની વન-ડે ટ્રિપમાં ગયા ગયા રવિવારે (૧૨/૦૮/૨૦૧૨) જોડાયા હતાં. અડધાથી વધારે પ્રવાસીઓ નક્કી કરેલા સમય કરતાં, આદત મુજબ, મોડા આવ્યા માટે મોડા ઊપડેલી બસમાં ટુરે ઓપરેટરે જાહેરાત કરી કે રસ્તામાં પડતા 'સ્ટોનહેન્જ' નામના સ્થળે જ અમને બ્રેકફાસ્ટ  આપવામાં આવશે. (મૂળ આયોજન એવું હતું કે મોટર-વે પર પડતાં સર્વિસ-સ્ટેશને રોકાઈને બ્રેક-ફાસ્ટ કરવો, પણ ૪૫ મિનિટ મોડા નીકળ્યા એ સમય કવર કરવા માટે આવું નક્કી કર્યું.) પછી તેમને ખ્યાલ હતો તેટલી એ સ્થળના ઇતિહાસની પણ વાત કરી. એ મિનિ બસમાં અમારા ૪ સમેત કુલ ૧૪ પ્રવાસીઓ હતા. સ્ટોનહેન્જ આવ્યું એટલે અમે ચારેય તો દોડીને એ ધબકતો ઇતિહાસ જોવા ટિકિટની લાઇનમાં લાગી ગયાં. પાછા આવ્યા ત્યારે ખબર પડી કે અમારા સિવાય અમારી બસમાંથી કોઈ ત્યાં ગયું જ નથી. OMG! બધાને એ 'પથરા' કરતાં બ્રેડ-પકોડાના બ્રેક-ફાસ્ટમાં વધારે રસ હતો! 'આવા ઊભા કરેલા પથરા જોવા £૭.૮૦ ની ટિકિટ લેવાની? કેમેરો ઝૂમ કરીને ફોટા પાડી લઇએ, એટલે વાત પૂરી!' તમે આવી કોઈ જગ્યા સ્પેશિયલી જોવા ન જાવ એ સમજી શકાય, પરંતું તેની સામે ઊભા હોવ અને ન જાવ એટલી નિર્જિવતા માટે શું કહેવું?
          ત્યાં ખાસ ગમેલી એક વાત હતી ટિકિટ સાથે આપવામાં આવતી Audio Commentary Device. આખા સ્ટોનહેન્જની ગોળ ફરતે દોરડા બાંધીને ગોળ ચાલવાનો રસ્તો બનાવવામાં આવ્યો હતો. થોડે-થોડે અંતરે નંબરો લખેલા આવે. તમારે એ નંબર આ ડિવાઇસમાં દબાવવાના એટલે એ એંગલથી દેખાતા સ્ટોનહેન્જની માહિતી આપવામાં આવે. મજા આવી. જુદા-જુદા એંગલથી લેવામાં આવેલો સ્ટોનહેન્જનો વીડિયોઃ


          બીજી વાત ગમી તેની જાળવણીની. તેની આસપાસ માઇલો સુધીના વિસ્તારમાં માત્ર ખેતરો અને ચરિયાણો જ છે. એ વિસ્તારમાં વસવાટ કે ઉદ્યોગ માટે સરકાર મંજૂરી નથી આપતી. (માયાવતી મેડમ અને તાજ કોરિડોર કૌભાંડ યાદ આવે છે?) જોકે એ વાત પણ નોંધવી જોઈએ કે પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ સુધી આ સ્મારકનું આટલું મહત્વ કે સાચવણી નહોતી. એક ફોટો ધ્યાનથી જોશો, તો તમને એ પથ્થરો પર નાના-નાના કાણાં જોવા મળશે. એ કાણાં પડેલા છે બુલેટ્સથી! એવું જાણવા મળ્યું કે પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ પહેલા અને એ દરમિયાન નજીકમાં આવેલા મિલિટરી બે'ઝ પરથી ઉડતા વિમાનો સ્ટોનહેન્જનો ઉપયોગ ટારગેટ પ્રેકટિસ માટે કરતાં હતાં. (એ મિલિટરી બે'ઝ હજું પણ ત્યાં જ છે.) બીજા ફોટા ફેસબુક પર અહીં મૂક્યા છે.

રિલેટેડ બ્લૉગપોસ્ટ્સઃ


ઇમેજ કર્ટસીઃ

August 12, 2012

મરણનો વસવસો નહીં, પુરુષાર્થની ધન્યતાઃ સુરેશ દલાલ

          સંગીતકાર કલ્યાણજીભાઈના સ્વર્ગવાસ સમયે શ્રી સુરેશ દલાલે લખ્યું હતું, 'કોઈ પણ મરણનો વસવસો તો હોય, પણ અહીં માત્ર વસવસો નથી, એક વ્યક્તિ પોતાના પુરુષાર્થથી જીવી ગઈ એની ધન્યતાનો પણ આનંદ છે.' કાવ્યમય જીવન જીવી ગયેલ સુરેશ દલાલના સ્વર્ગવાસ સમયે આજ વાત તેમના માટે પણ કહી શકાય. કૃષ્ણભક્ત માટે જન્માષ્ટમીના દિવસે આવેલું સ્વર્ગનું તેડું તો કનૈયાના જન્મદિને સ્વર્ગમાં કેક ખાવાનું આમંત્રણ કહી શકાય ને!
          કૃષ્ણભક્ત પ્રેમ વિષે કંઈ ન લખે તેમ તો કેમ બને? અને શબ્દોના જાદુગર સુરેશ દલાલે તો પ્રેમ વિશે ઘણું લખ્યું છે. તેમના એવા જ એક રસતરબોળ લેખથી તેમને સ્મરીએ.
પંથ વિનાનો પંથ
મારી આખી જિંદગી તારી છે...
- શેક્સપિયર
          અઢી અક્ષરનો પ્રેમ શબ્દ સદીઓથી ઘૂંટાતો આવ્યો છે. ચૂંથાતો પણ આવ્યો છે. હોલિવૂડ અને બોલિવૂડે પ્રેમ શબ્દનો સતી-વેશ્યા જેવો પણ ઉપયોગ કર્યો છે. કહો કે દુરુપયોગ કર્યો છે. એ શબ્દ સાથે સંકળાયેલી પવિત્રતાને દૂષિત કરી મૂકી છે. બહુ ઓછી ફિલ્મ એવી હશે કે જેણે પ્રેમના ઇલમનો મહિમા કર્યો છે.
શ્રી સુરેશ દલાલ
          પ્રેમ જેવો રળિયામણો શબ્દ કેવળ વાસનાના ચિતરામણને કારણે વિકરાળ, વિકૃત અને બિહામણો થઈ ગયો છે. લયલા-મજનૂ, રોમિયો-જુલિયેટ -- આ બધાં પ્રેમનાં આદર્શ પાત્રો છે. પ્રેમની સફળતા ને નિષ્ફળતા પાત્રને કારણે અને પાત્રતાને કારણે સર્જાયેલી હોય છે. પ્રેમની સાથે શરીર સંકળાયું છે એ સ્વીકારી લઈએ તોપણ કોઈકે કહ્યું'તું એમ અઢાર-વીસ વર્ષની ઉંમર પ્રેમ કરવાની છે, લગ્નનો નિર્ણય કરવાની નથી, પણ કરુણતા ત્યાં છે કે જ્યારે પ્રેમ કરીએ છીએ ત્યારે કોઈક નિર્ણય પણ કરવો પડે છે અને એ નિર્ણયને કારણે કેટલાય પ્રેમીઓ પૉઇન્ટ ઑફ નો રિટર્ન પર ઊભાં હોય છે. સાથે રહી શકતા નથી અને છૂટા પડી શકતા નથી.
          શેક્સપિયર રંગભૂમિનો મહાન સર્જક. ઈશ્વરની સ્પર્ધામાં ઊતર્યો હોય એ રીતે એણે અનેક પાત્રો સર્જ્યાં. ઈશ્વરે તો માણસો સર્જ્યાં, પણ એ માણસોમાંથી વિવિધ પાત્રો સર્જનાર શેક્સપિયર રંગભૂમિની વિરાટ વિભૂતિ છે. ટુ બી ઓર નૉટ ટુ બી... એના વિચારવમળમાં અટવાતો હેમ્લેટ કશું પણ કરી શકવા માટે જાણે કે અસમર્થ છે. વધુપડતા વિચારો કાર્યની ગતિને થિજાવી દે છે તો ઑથેલો મૅન ઑફ ઍક્શન છે. વિચારને ઘૂંટ્યા પછી તરત જ નિર્ણય લઈને વહેમાયેલો ઑથેલો એની આરસની પૂતળી જેવી તદ્દન નિર્દોષ પ્રિયતમાને પથારી પર જ ગળું ઘૂંટીને મારી નાખે છે. જો ઑથેલો હેમ્લેટ હોત તો ડેસ્ડેમોના બચી ગઈ હોત, પણ જેમ એક માણસ બીજાનું જીવન જીવી ન શકે તેમ એક પાત્ર બીજા પાત્રનું જીવન જીવી ન શકે.
          અસંખ્ય નાટકોમાં પ્રેમ વિશે શેક્સપિયરે કેટલીય કાવ્યમય પંક્તિઓ લખી છે. નાટકો સિવાય પણ શેક્સપિયરે પ્રેમનાં સૉનેટ્સ લખ્યાં છે. ધસમસતા પૂરની, વહેતા પૂરની વાત આ કવિ-સર્જકે સૉનેટની ફ્રેમમાં મઢી લીધી છે. મારી પાસે શેક્સપિયરના પ્રેમ વિશેના ચિંતનનું સતસવીર પુસ્તક છે. આ કલ્પવૃક્ષની છાયામાં આપણને જે પંક્તિનાં પુષ્પો મળે છે એની છાબ તમારી સમક્ષ મૂકું છું, જેમ કે,
          જ્યારે પ્રેમ બોલે છે ત્યારે સ્વર્ગમાં વસતા દેવોને પ્રેમના સંવાદથી એક પ્રકારની બેહોશીનો અનુભવ થાય છે, કોઈ અજબગજબની ચીજ છે આ પ્રેમ. મન ઝંખે છે કે દિવસની ક્યારે રાત થાય? લોહી ઉત્તેજના અનુભવે છે અને આ ઉત્તેજના પ્રેમનાં કર્મ, મર્મ તરફ લઈ જાય છે. જ્યારે શરીરના લોહીમાં પ્રેમ વહેતો હોય છે ત્યારે શબ્દો ભોંઠા પડે છે અને ઓછા પડે છે. આ પ્રેમ એવો અંગારો છે કે એને ઠારવો પડશે અને નહીં ઠારશું તો એની જ્વાળાઓ સહન કરવી પડશે. સમુદ્ર બે કિનારાઓમાં બંધાઈ શકે છે, પણ પ્રેમ આ કિનારાઓ તોડી નાખે છે. એક જ ઓશીકું, એક જ ધાબળો, બે નહીં. પણ એક જ હૈયું, એક જ શય્યા અને એક જ સત્ય. આ પ્રેમનું પ્રથમ પગથિયું. હ્રદય એકમેકમાં ઘૂંટાઈ ગયેલાં હોય છે. અપેક્ષાઓ અસ્તિત્વની આસપાસ વીંટળાઈ વળે છે. કલ્પના અને તરંગો હિલ્લોળે ચઢે છે. પંચેન્દ્રિયો જાણે કે ઓછી પડે છે. દિવસ કંટાળાજનક લાગે છે. રાતની ઝંખના જાગે છે. કોઈ અધીરા બાળકને નવાં વસ્ત્રો આણી આપ્યા હોય, એને પહેરવાની ઇચ્છા જાગે ને એ પહેરી ન શકે એના જેવી મનની સ્થિતિ થઈ જાય છે. પ્રથમ દ્રષ્ટિના પ્રેમની વાત જુદી જ હોય છે. શાશ્વતી હોઠ પર અને આંખોમાં હોય. આ સુખનું વર્ણન ન થઈ શકે. એક વાર પ્રિય વ્યક્તિનો અનુભવ થાય ત્યારે જગતને જોવાની રીત બદલાઈ જાય છે. સૃષ્ટિ છે એના કરતાં વધુ સુંદર લાગે છે. આપણે પ્રિય વ્યક્તિને તો ચાહીએ છીએ, પણ એને કારણે આપણી જાતને પણ વિશેષ ચાહતા થઈ જઈએ છીએ. પ્રિય વ્યક્તિના ચહેરાની વસંત આપણા જીવનને ઉપવનમાં ફેરવી નાખે છે. હ્રદયમાં સમુદ્રની વિશાળતા ઊભરાય છે. આમાં તો જેટલું આપીએ એનાં કરતાં અધિક મળે છે. પ્રેમની પ્રસન્નતા એવી છે કે આંખને પંખીઓનાં ગીત સંભળાય છે. મનને પાંખો ફૂટે છે. આખા શરીરમાં એવો સળવળાટ થાય છે કે એ આશ્લેષ અને આલિંગન વિના જંપે નહીં. પ્રેમમાં પડેલી વ્યક્તિ છૂપી રહેતી નથી. એનો આનંદ અને એની બેચેની બધું જ દેખાઈ આવે છે. પ્રેમ પ્રશ્નાર્થચિહ્ન નથી, આશ્ચર્યચિહ્ન છે. વિખૂટા પડ્યા એટલે વેદના શરૂ થાય છે. સંગીત પ્રેમને માટે અંજળ છે અને આમ પણ પ્રેમ અંજળનો વિષય છે. પ્રેમ માણસને હતો-ન હતો કરી નાખે છે. ઉર્દૂ કવિતાની પંક્તિ યાદ આવે છે...
ઇશ્કને ગાલિબ નિકમ્મા કર દિયા
વરના હમ ભી આદમી થે કામ કે
          પ્રેમનો રસ્તો સરળ નથી હોતો. એમાં પણ કંટક છે, સંકટ છે, ખાડાટેકરા છે, ભરતી-ઓટ છે. પ્રેમ પંથ વિનાનો પંથ છે.

August 11, 2012

યુ.કે. બાઇટ્સઃ શેક્સપિયરનું 'હેન્રી ધ ફિફ્થ'


શેક્સપિયરના ગ્લોબ થિયેટરમાં ટ્રૅજડી (હેમ્લેટ), કોમેડી (મચ અડુ અબાઉટ નથિંગ) અને ગુજરાતી (ઓલ’ઝ વેલ ધેટ એન્ડ્સ વેલ) નાટક જોયા પછી પહેલી વાર શેક્સપિયરનું એક ઐતિહાસિક નાટક ‘હેન્રી ધ ફિફ્થ’ જોવાનો મોકો મળ્યો. (૦૭/૦૭/૨૦૧૨) બે કારણોસર આ નાટક ખાસ બન્યું. પ્રથમ તો એ કે આંગળી પકડીને આ દુનિયાનો પ્રથમ પરિચય કરાવનાર પિતાજી સાથે આ નાટક જોવાનો મોકો મળ્યો અને બીજું એ કે ઝરમર-ઝરમર વરસતા વરસાદમાં પલળતા-પલળતા એ જોવાનું થયું. (ગ્લોબ એમ્ફિથિયેટર છે.)


નાટકની શરૂઆતમાં જ સૂત્રધાર આવીને દર્શકોને પોતાની કલ્પના શક્તિ કામે લગાડવાનું કહે છે. શેક્સપિરિયન થિયેટરમાં સ્ટેજ પર વિવિધ દ્રશ્યો રચવામાં આવતા નહી માટે સૂત્રધાર કહે છે “Piece out our imperfections with your thought.” શરૂઆતના દ્રશ્યોમાં રાજા હેન્રીને મારવાના કાવતરાની પોલ ખુલ્લી કરવામાં આવે છે અને તેના દ્વારા જ હેન્રી પંચમની કુશળતાને દર્શકોના મનમાં સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. નાટક વિશે તો સૌ જાણે જ છે. હેન્રી પંચમના જીવન પર આધારિત આ નાટકમાં યુદ્ધ અને દેશભક્તિની વાત છે. નાટકમાં ઈતિહાસ છે અને તે કંટાળાજનક ન બને તેનો શેક્સપિયરે પૂરતો પ્રયત્ન કર્યો છે. આ પ્રોડક્શનના ડિરેક્ટરે તો તેની સવિશેષ કાળજી લીધી હોય તેમ લાગ્યું. આમ તો નાટક થોડુંક ગંભીર છે પણ દરેક ગંભીર દ્રશ્ય પછી કોઈને કોઈ સૈનિક દ્વારા હળવા દ્રશ્યો રજૂ થતા રહે છે. ચોથા અંકના ત્રીજા દ્રશ્યમાં પેલી પ્રખ્યાત ‘Band of Brothers’ વાળી સ્પીચ પણ બહુ પ્રભાવક રીતે રજૂ થઈ છે. કેટલીક વાર રાજા દર્શકોને પોતાના સૈનિકોની જેમ સંબોધિત કરે છે તો ક્યારેક દર્શકો પોતે સૈનિકોની જેમ ‘ઇંગ્લેન્ડ.. ઇંગ્લેન્ડ…’ના નારા લગાવે છે.
જોકે દર્શકોના મનોરંજન માટે કૉમિક દ્રશ્યોને improvise કરવામાં આવ્યા છે અને તેમાં એક્ટિંગ દ્વારા કંઇક ઉમેરવામાં પણ આવ્યું છે. જેમ કે અમુક દ્રશ્યોમાં સંવાદોની સાથે-સાથે કલાકારોના બિભત્સ ઇશારા ઉમેરીને સંવાદોને દ્વિઅર્થી બનાવી દેવામાં આવ્યા છે. Cock, cunt અને ass જેવા શબ્દો શેક્સપિયરે તો જે અર્થમાં પ્રયોજ્યા હોય, તે શેક્સપિયર જ જાણે પણ આ પ્રોડક્શનમાં તો તેનો બરાબર દ્વિઅર્થી પ્રયોગ કરવામાં આવ્યો છે. કદાચ દર્શકો કંટાળા સાથે થિયેટર ન છોડે તે માટે છેલ્લે-છેલ્લે થોડોક રોમાન્સ ઉમેરવામાં આવ્યો હોય તેમ પણ લાગ્યું. પાંચમાં અંકના પહેલા દ્રશ્યમાં આવતું ‘Eat my leek’ વાળું દ્રશ્ય શબ્દશઃ leek ખાતા પાત્ર સાથે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. બીજા નાટકોની સરખામણીએ આ નાટકમાં સ્વગતોક્તિ ઓછી છે. નાટકને આગળ વધારવામાં કોરસ મહત્વનો ભાગ ભજવે છે તે જરૂરથી નોંધવું રહ્યું.
હેન્રી પંચમનું પાત્રાલેખન અત્યંત પ્રભાવક છે. તો બીજી બાજુ, શેક્સપિરીયન પ્રણાલીથી વિરુદ્ધ, હિન્દી ફિલ્મોની જેમ નાયિકા માત્ર શોભાની પૂતળી બનીને રહી જાય છે. ચોથા અંકના ત્રીજા દ્રશ્યમાં આવતી St. Crispin’s Day Speech વાળું દ્રશ્ય સૌથી પ્રભાવક દ્રશ્ય હતું અને નાયિકાનો અંગ્રેજી શીખવાનો પ્રયત્ન અને દુભાષિયાવાળું દ્રશ્ય સૌથી મનોરંજક દ્રશ્ય હતું. કુલ ૬ વખત જુદા-જુદા પાત્રો આ એમ્ફિથિયેટરના જુદા-જુદા દરવાજેથી પ્રવેશીને, યાર્ડમાં ઊભેલા દર્શકો વચ્ચે થઈને, અભિનય કરતાં-કરતાં મંચ પર જાય છે અને એવી જ રીતે ત્રણ વખત બહાર પણ જાય છે. આમ એમ્ફિથિયેટરનો પૂરેપૂરો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. અને દરેક વખતે કોઈ પણ અવરોધ ઊભો ન કરતાં દર્શકો બહુ જ સરળતાથી કલાકારોને માર્ગ આપી દે તે પણ ગમે તેવી વાત હતી.
૬ સંગીતકારો સાથે કુલ ૨૨ કલાકારો આ નાટકને ભજવે છે અને તેમાં માત્ર ત્રણ સ્ત્રીઓ છે. ૨ શરણાઈ, ૨ સેક્ષોફોન, ૧ ગિટાર અને ૧ ખંજરી વડે નાટકનું જરૂરી સંગીત આપવામાં આવ્યું છે. નાટકમાં છૂટે હાથે વપરાયેલા પ્રોપ્સઃ ૯ ખુરસીઓ, દડો, બે પટારા, ટોપલી, ટ્રોલી, સિંહાસન, ધ્વજ, દોરડાં, ૩ સળગતી મશાલ, ઠેલણગાડી, ૫ તીર-કામઠા, ૪ ભાલા, ૫ કાગળ, leek.
ટૂંકમાં શેક્સપિયરના પ્રશંસકને આ નાટક જરૂર પસંદ પડશે પરંતું મનોરંજક નાટક જોવાની આશાથી ગયેલા દર્શકને આ ગંભીર નાટક પસંદ ન આવે તેવું પણ બને. છેલ્લે Henry V ના મનપસંદ સંવાદોઃ
·       Consideration, like an angel, came/And whipped the offending Adam out of him.
·      For so work the honey-bees,/Creatures that by a rule in nature teach/The act of order to a peopled kingdom./They have a king and officers of sorts;/Where some, like magistrates, correct at home,/Others, like merchants, venture trade abroad,/Others, like soldiers, armed in their stings,/Make boot upon the summer's velvet buds;/Which pillage they with merry march bring home/To the tent-royal of their emperor.
·      Even at the turning o’ the tide.
·      His nose was as sharp as a pen, and a’ babbled of green fields.
·      And sheathed their swords for lack of argument.
·      Men of few words are the best men.
·      I thought upon one pair of English legs/ Did march three Frenchmen.
·      There is some soul of goodness in things evil,/Would men observingly distil it out.
·      Every subject’s duty is the king’s; but every subject’s soul is his own.
·      Our tongue is rough, coz, and my condition is not smooth.
·      I think the king is but a man, as I am: the violet smells to him as it doth to me.
·      Winding up days with toil and nights with sleep.
·      But if it be a sin to covet honour,/I am the most offending soul alive.
·      The tongues of men are full of deceits.
·      There is occasions and causes why and wherefore in all things.

સૌથી છેલ્લે પેલી ‘Band of Brother’ વાળી speech:
This day is called the Feast of Crispian.
He that outlives this day and comes safe home
Will stand a-tiptoe when this day is named
And rouse him at the name of Crispian.
He that shall see this day and live t' old age
Will yearly on the vigil feast his neighbours
And say, "Tomorrow is Saint Crispian."
Then will he strip his sleeve and show his scars
And say, "These wounds I had on Crispin's day."
Old men forget; yet all shall be forgot,
But he'll remember, with advantages
What feats he did that day. Then shall our names,
Familiar in his mouth as household words -
Harry the King, Bedford and Exeter,
Warwick and Talbot, Salisbury and Gloucester -
Be in their flowing cups freshly remembered.
This story shall the good man teach his son,
And Crispin Crispian shall ne'er go by
From this day to the ending of the world,
But we in it shall be remembered,
We few, we happy few, we band of brothers.
For he today that sheds his blood with me
Shall be my brother; be he ne'er so vile,
This day shall gentle his condition.
And gentlemen in England now abed
Shall think themselves accursed they were not here,
And hold their menhood cheap whiles any speaks
That fought with us upon Saint Crispin's Day.
અત્યાર સુધી માત્ર ગ્લોબ થિયેટરમાં ભજવાયેલા શેક્સપિયરના નાટકોની વાત કરી છે પરંતું ટૂંક સમયમાં એક ખુલ્લા પાર્કમાં The Principle Theatre Company દ્વારા ભજવાયેલ ‘Midsummer Night’s Dream’ ના modern interpretation ની વાત કરીશું.
રિલેટેડ બ્લૉગપોસ્ટ્સઃ

August 07, 2012

વન બ્યુટિફુલ ચાઇલ્ડ

હોસ્પિટલની ઈમારત વિશાળ હતી. એકદમ સામે મેઈન એન્ટ્રન્સલખેલું દેખાતું હતું. જમણી બાજુની વિંગ પર લાલ બેકગ્રાઉન્ડમાં પીળા મોટા અક્ષરે લખાયેલુંએક્સિડન્ટ એન્ડ ઇમર્જન્સીઅરુચિકર લાગતું હતું. થોડુંક આગળ વધતા ડાબી બાજુની વિંગની આગળઅલ્ટ્રા સાઉન્ડલખેલું નાનકડું પાટિયું દેખાયું. એ તેમાં ગઈ અને રિસેપ્શનીસ્ટ પાસે જઈને તેણે પર્સમાંથી અપોઈન્ટમેન્ટ લેટર કાઢીને આપ્યો. રિસેપ્શનીસ્ટે તેને યાંત્રિક સ્મિત આપીને આગળ વધવાની દિશા બતાવી. ભુલભુલામણી જેવા રસ્તાઓ પસાર કરીને તે સ્કેનિંગ રૂમ્સની બહારના વેઇટિંગ એરિયામાં જઈને બેઠી.
પ્રિન્શુને હોસ્પિટલમાં જવું ગમતું નહિ. તેને દર્દીઓના ચહેરા પરની પીડા અને ડૉકટર-નર્સના છેતરામણા સ્મિત અકળાવી મૂકતા. વધારે પડતી સ્વચ્છતા અને સફેદ રંગને લીધે તેને બધું આભાસી-નકલી લાગતું પણ હીં તેને એવું લાગ્યું નહી. અહિં સ્કેનિંગમાં મોટાભાગે ગર્ભવતી મહિલાઓ હતી અને તેઓના ચહેરા પર ખુશી ઝલકતી તી. બેવુડ-બી ડેડી પણ આવ્યા હતાં. એક ડેડી સામેની દિવાલ પર લગાવેલ એક તસવીરને નિરખી રહ્યાં હતાં. તસવીરમાં માના ગળે વળગેલ નાનકડા બાળકની નીચે લખ્યું હતુંધેર ઇઝ ઓન્લી વન બ્યુટીફુલ ચાઈલ્ડ ઇન વર્લ્ડ એન્ડ એવરી મધર હેઝ ઇટ.’ પ્રિન્શુ મોમ એન્ડ ડેડના ખુશહાલ માહોલમાં થોડીક વાર માટે પોતાની અંદર ઉતરી ગઈ.
ઘરથી હોસ્પિટલ જવા નીકળી ત્યારથી તેના મનમાં કંઈક અજીબ સંવેદન થતું હતું. કદાચ ઘરમાં ચાલી રહેલ ઝઘડાને કારણે તેની માનસિક પરિસ્થિતિ આવી હશે અથવા હોસ્પિટલમાં કંઈક થવાનું હશે તેવું પ્રિન્શુને લાગતું હતું. તે જન્મી ત્યારથી પપ્પા તેને પોતાની પ્રિન્સેસ કહેતા અને તેમાંથી તેનું નામ પ્રિન્શુ પડી ગયું હતું. તેને એક મોટી બહેન પણ હતી, રનીલા જે મમ્મીની લાડકવાયી હતી અને ઘરમાં વાતાવરણ પણ રનીલાના કારણે તંગ હતું.
રનીલાના લગ્નને આજકાલ કરતાં સાત વર્ષ થઈ ગયા અને તેને એક સુંદર નખરાળો ચાર વર્ષનો છોકરો તો, રીવ. રનીલાને તેના પતિ સાથે મનમેળ નહોતો. સાચું કારણ તો કોઈ જાણતું નહિ, અને કોઈની અંગત બાબતમાં માથું મારવું અસભ્યતા લેખાતી માટે લોકો ધારણાથી કામ ચલાવી લેતા. પણ ડિલિવરી માટે ઘરે આવ્યા બાદ રનીલા અવારનવાર તેના પિયર અચાનક આવી ચડતી અને પછી મહિના-બે મહિના સુધી તેના ઘેર પાછું જવાનું નામ લેતી નહિ. તેનો પતિ બિલવ આમ તો સારો હતો અને કોઈને તેનામાં કોઈ ખોટ પણ લાગતી નહિ. બધાને એમ લાગતું કે બંને વચ્ચે મનમેળ નથી તેનું કારણ કદાચ એકબીજાથી વિપરીત સ્વભાવ હોઈ શકે. પણ તો સ્નેહીઓની ધારણા હતી, કારણ નહિ. બિલવની નોર્થ વૅમ્બલીમાં હાઈ રોડ પર એક કોર્નર શોપ હતી. લગ્ન બાદ તેણે શોપ લીધી હતી અને તેણે અને રનીલાએ ખૂબ મહેનત કરીને ધંધો વિકસાવ્યો હતો. બંને આખો દિવસ સાથે હોય એમની શોપમાં અને સાથેને સાથે રહેવાથી નાની-નાની વાતો મોટું સ્વરૂપ પકડતી ગઈ અને સાચું કારણ એ હતું કે અતિપરિચયે અનાદર કરાવ્યો હતો. બિલવ હજી પણ એમ માનતો કે તેમની સમસ્યાનું સમાધાન થઈ શકે છે પણ રનીલા કદાચ એ બાબતમાં વિશ્વાસ રાખતી નહિ. પ્રેગનેન્સી બાદ રનીલાએ શોપમાં એક વાર પણ પગ નહોતો મૂક્યો જ્યારે બિલવ હજી પણ આખો દિવસ તેમાં રચ્યો-પચ્યો રહેતો, અને બિલવે તેની કોઈ ફરિયાદ પણ નહોતી કરી. પણ છેલ્લા એકાદ વર્ષથી રનીલા પિયર આવ્યા બાદ પાછી જવા નહોતી માંગતી અને તેમની વચ્ચે ફોન પર પણ ઝઘડા થયે રાખતાં. તેઓ છેવટે ડિવોર્સની વાત સુધી પહોંચ્યા હતાં. હવે ડિવોર્સના ટર્મ્સ નક્કી કરવા બાબતે બંને વચ્ચે ટસલ થયે રાખતી. પ્રિન્શુ ઘરેથી નીકળી ત્યારે પણ ફોન પર તેમની આવી દલીલો ચાલું તી.
પ્રિન્શુ કોઠારીનોપ્રિન્સુ ખોટારીજેવો રમૂજી ઉચ્ચાર કરતી એક યુરોપિયન લાગતી ડૉકટર ત્રીજા નંબરના સ્કેનિંગ રૂમમાંથી બહાર આવી અને તે સાંભળીને પ્રિન્શુ ઝબકી ગઈ. યાંત્રિક રીતે ઊભી થઈને તે ધીમેથી સ્કેનિંગ રૂમમાં પ્રવેશી. હાય મિસ ખોટારીડૉકટરે તેને આવકારી અને પછી તેને એક ઊંચા બેડ જેવા કાઉચ પાસે લઈ ગઈ. ‘પ્લીઝ લાઈ ડાઉન હિયર.’ આંગળી ચીંધીને તેને કાઉચ બતાવતા ડૉકટરે કહ્યું અને પછી તે પોતાની તૈયારીઓમાં લાગી ગઈ. થોડી વારમાં આવીને તેણે પ્રિન્શુના લો રાઈઝ જિન્સ-પેન્ટને થોડુંક વધારે નીચે સરકાવ્યું અને વાઈપ્સ વડે તેની નાભિની નીચેનો ભાગ સાફ કર્યો. પછી એક ટ્યુબમાંથી મેડિકલ જેલનો મોટો લચકો લઈને ભાગ પર ચોપડ્યો અને તેની પર અલ્ટ્રા સાઉન્ડ સ્કેનર ફેરવવા લાગી. બિલોરી કાચ લઈને બારીકાઈથી હાથની રેખાઓ જોતા નજૂમીની જેમ તે પેટના ભાગને ખૂબ બારીકાઈથી તપાસતી રહી. મિનિટો દરમ્યાન પ્રિન્શુ ડોકટરના ચહેરા સામે અને સ્કેનિંગ મશીનની સ્ક્રીન સામે વારાફરતી જોઈ રહી પણ તેને બે માંથી એક પણ લિપિ ઉકેલાઈ નહિ અને આ અકળાવી નાખનારી શાંત ક્ષણોમાં પ્રિન્શુને ઘર અને રનીલા અને રીવ યાદ આવી ગયા.
ઘરથી  નોર્થવિક પાર્ક હોસ્પિટલ બહુ દૂર નહોતી અને ઇસ્ટરની બેંક હોલી-ડે હોવાથી બસની ફ્રિકવન્સી પણ ઓછી હતી એટલે પ્રિન્શુએ ચાલીને જવાનું નક્કી કર્યું. તેના પેટના નીચેના ભાગમાં, કિડનીની આસપાસના ભાગમાં તેને દુખાવો થયે રાખતો હતો. બે અઠવાડિયાં પહેલા તે તેના ડૉકટર પાસે પણ જઈ આવી હતી. ડૉકટરને પ્રાથમિક તપાસથી સંતોષ થયો માટે તેમણે પ્રિન્શુને નોર્થવિક પાર્ક હોસ્પિટલમાં અલ્ટ્રા સાઉન્ડ સ્કેનિંગની અપોઈન્ટમેન્ટ આપી હતી.
સડબરી કોર્ટ ડ્રાઈવ પરથી તે ચાલતી-ચાલતી જ્હોન લાયન રાઉન્ડ અબાઉટ પર પહોંચી. ત્યાંથી ડાબી બાજુ વોટફોર્ડ રોડ પર વળતી વખતે તેની નજર ફૂલોવાળાની દુકાન પર પડી. આજે તેને બધા ફૂલ ખુશ લાગતા હતાં. કેમ હોય? તેમનો પ્રિયતમ સૂર્ય આજે લંડન પર પ્રસન્ન હતોને! ‘ચોવીસ ડીગ્રી તાપમાન વાળા કેટલા દિવસ તમને લંડનમાં જોવા મળશે?’ એમ વિચારતી તે આગળ વધી. દુકાનની પાછળ આવેલી મુંબઈ જંકશન રેસ્ટોરાં વ્યસ્ત લાગતી હતી. મુંબઈ જંક્શન પછી ડાબી બાજુ આવેલા હેરો પાર્કમાં હરિયાળી લહેરાતી હતી. તેની ઊંચી વાડને કારણે અંદર શું ચાલે છે તે દેખાતું નહોતું. પ્રિન્શુએ પગની પાની પર ઉંચા થઈને જોયું તો એક ગાય લીલું ઘાસ ચરતી હતી અને તેનું વાછડું તેને ધાવતું તેની આસપાસ ઊછળકૂદ કરતું હતું. જમણી બાજુ દેખાતો નોર્થવિક પાર્ક ગોલ્ફ ક્લબનો નઝારો નયનરમ્ય હતો. કેટલાક બાળકો પટર લઈને ગોલ્ફ શીખવાની કોશિ કરી રહ્યાં હતાં અને તેમનો કોચ તેમને બારીકાઈથી જોઈ રહ્યો હતો. રસ્તાની બંને બાજુ હરિયાળી હતી માટે ગરમી થોડીક સહ્ય લાગતી હતી. સાતેક મિનિટમાં તો તેને સામેની તરફ હોસ્પિટલ દેખાવા લાગી હતી.
રાઈટ!’ દસેક મિનિટની તપાસના અંતે ડૉકટરે પોતાનું કામ પૂરું કર્યું અને પ્રિન્શુને તેણે ડૉકટરોનું પેટન્ટેડ અભાસી સ્મિત આપ્યું. તેની વિચારધારા પાછી ખંડીત થઈ અને તેણે ડૉકટર સામે જોયું. ડૉકટર તેને રૂમના ખૂણામાં રહેલો એક દરવાજો બતાવતા બોલી, ‘યુ કેન યુઝ ટોલેટ નાઉ.’ સ્કેનિંગના એકાદ કલાક પહેલા ખૂબ પાણી પીવાની અને પેશાબ નહિ કરવાની સૂચના તેને અગાથી આપી દેવામાં આવી હતી માટે તેને ખરેખર ઈચ્છા હતી . ડૉકટરના ચહેરા પરની મુસ્કાનથી પોતાના સ્કેનિંગનો શું રિપોર્ટ હશે તેનો અંદાજ મેળવતા તેણી અંદર ગઈ અને ચારેક મિનિટ પછી જ્યારે તે બહાર આવી ત્યારે ડૉકટર સ્કેનિંગ મશીનની સ્ક્રીન પર કશુંક ગંભીરતાથી અવલોકી રહી હતી અને તેની સાથે એક એશિયન લાગતી બીજી ડૉકટર પણ હતી. બંને મેડીકલ ટર્મિનોલોજીમાં તેની ચર્ચા કરી રહ્યાં હતાં. થોડોક સમય બંને ચર્ચા કરી અને પછી એશિયન લાગતી ડૉકટર પ્રિન્શુ તરફ એક આભાસી સ્મિત વેરતી બહાર ચાલી ગઈ.
તમારા ઓવેરિયનમાં પ્રોબ્લેમ છે.’ ડૉકટરે પોતાનો મૌખિક રિપોર્ટ આપવો શરૂ કર્યો. પછી પ્રિન્શુના કાને ઓવા પ્રોડક્શન એન્ડ ફર્ટિલાઇઝેશન, ફેલોપિયન ટ્યુબ, યુટરસ, સર્વાઇક્ષ જેવા શબ્દો પડઘાતા રહ્યાં. છેલ્લે વાતનો સારાંશ આપતા તેમણે જણાવ્યું, ‘મિસ પ્રિન્શુ, આઈ એમ સોરી ટુ સે પણ તમારા માટે ગર્ભધારણ કરવું અશક્ય બનશે એવું મને લાગે છે.’ અને તેમણે એ રિપોર્ટને પ્રિન્શુના ડૉકટરને મોકલી આપવાનું કહ્યું અને સાથે બીજી એક-બે સૂચના પણ આપી પણ પ્રિન્શુ હજી આઘાતમાં જ હતી માટે તેને તે સંભળાયું નહિ. ‘મિસ ખોટારી, આર યુ ઓરાઈટ?’ ડૉકટરે તેના બંને ખભા પર પોતાના હાથ મૂકીને હમદર્દીથી પૂછ્યું. હવે આભાસી સ્મિત આપવાનો વારો પ્રિન્શુનો હતો.
હોસ્પિટલની બહાર નીકળી ત્યારે મગજ વિચારશૂન્ય હતું. તે ઘર તરફ ચાલવા લાગી. બસસ્ટોપ પસાર કરીને જ્યારે તે મુખ્ય રસ્તા પર આવી ત્યારે તેની નજર ફરી વાર હેરો પાર્કમાં પડી. વખતે તેને માત્ર ઘાસ ચરતી ગાય દેખાઈ, વાછડું ક્યાંક જતું રહ્યું હતું અથવા તેને દેખાતું નહોતું. થોડી વાર પછી તેની નજર ગોલ્ફ ક્લબમાં ગોલ્ફ શીખી રહેલા નાના બાળકો પર પડી અને તેણીના વિચારોની દિશા તરફ દોડવા લાગી. ચોવીસ વર્ષની ઉંમરે આમ પણ તેણે પોતાના લગ્ન વિષે ગંભીરતાથી વિચારવાનું હતું. શું સમસ્યા સાથે પરણવું તેના માટે યોગ્ય હતું? શું બાળપ્રાપ્તિ વિના લગ્નજીવનની સાર્થકતા ખરી? તેનો પ્રિયતમ બાબત જાણવા છતાં પોતાનું ભવિષ્ય તેની સાથે જોડી શકશે? તેને પેલું વાક્ય યાદ આવ્યું,ધેર ઇઝ ઓન્લી વન બ્યુટીફુલ ચાઈલ્ડ ઇન વર્લ્ડ એન્ડ એવરી મધર હેઝ ઇટ.’ જ્હોન લાયન રાઉન્ડ અબાઉટ પર પેલા ફૂલો વાળાની દુકાને ગુલદસ્તા જોયા અને તેને વિચાર આવ્યો માતૃત્વ વિહીન સ્ત્રી તો જાણે નકલી ફૂલોના ગુલદસ્તા જેવી! ગુડ ફોર નથીંગ.
ઘરે પહોંચતાં તેને તોફાન આવી ગયા બાદની નિરવતા પથરાયેલી લાગી. રનીલા તેના ઓરડામાં હતી અને મમ્મી-પપ્પા બંને ચાલુ ટી.વી. સામે શૂન્ય આંખે બેઠા હતાં. રીવના રમકડા ચારે તરફ વિખરાયેલા પડ્યાં હતાં પણ રીવ ક્યાંય દેખાતો નહોતો. ‘શું થયુ મોમ?’ રીવની ગેરહાજરીની નોંધ લેતાં પ્રિન્શુએ પૂછ્યું.
બિલવ આવ્યા હતા..’ મોમે જવાબ આપ્યો, ‘ લોકોએ ડિસાઈડ કરી લીધું છે.’
શું ડિસાઈડ કર્યું?’
મોમ કંઈ બોલી નહિ, બોલી શકી નહિ. છેવટે પ્રિન્શુના ડેડ ગળું ખોંખારીને બોલ્યા, ‘તે બંને ડિવોર્સ માટે એગ્રી થઈ ગયા છે. અને...’
અને...’